Kościół Prawosławny Czech i Słowacji, także Kościół Prawosławny Ziem Czeskich i Słowacji, Czeski i Słowacki Kościół Prawosławny - jeden z kanonicznych kościołów prawosławnych, zajmujący czternaste miejsce w dyptychu lokalnych Cerkwi autokefalicznych.

Kościołowi podlegają parafie prawosławne na terenie Czech, Słowacji i na Węgrzech. Do 1993 roku Cerkiew nosiła nazwę Kościoła Prawosławnego Czechosłowacji.

Historia

Geneza Cerkwi

Chrześcijaństwo pojawiło się na ziemiach obecnych Czech i Słowacji w IX wieku wraz z przybyciem Cyryla i Metodego. Misja ta zakończyła się jednak w 885 roku wraz ze śmiercią Metodego i likwidacją metropolii obrządku słowiańskiego w Państwie Wielkomorawskim. W późniejszym okresie na terenie Czech i Słowacji upowszechnił się obrządek łaciński, a obrządek bizantyjski obecny był jedynie na Zakarpaciu, gdzie jednak od XVII wieku większość wiernych znalazła się w unii z Rzymem.

W 1863 roku grupa czeskich polityków założyła w Pradze wspólnotę prawosławną, która przyjęła jurysdykcję metropolity czerniowieckiego. Na początku I wojny światowej wspólnota ta została zdelegalizowana przez władze Austro-Węgier jako organizacja niebezpieczna dla państwa. Jej członkowie byli prześladowani. Przetrwała jednak i wznowiła działalność w 1919 roku.

Kościół Prawosławny w Czechosłowacji

Powstanie Kościoła Prawosławnego w Czechosłowacji związane było z kryzysem jaki dotknął Kościół katolicki w tym kraju po I wojnie światowej oraz z niezadowoleniem społecznym przejawiającym się w ruchu Precz od Rzymu. Na fali krytyki rzymskokatolickiego episkopatu Czech przez grupę modernistycznych księży doszło w 1920 roku do schizmy, która doprowadziła do utworzenia narodowego Kościoła Czechosłowackiego.

W trakcie formowania się Kościoła Czechosłowackiego wyodrębniła się z niego grupa, która postawiła sobie za cel przywrócenie w Czechach i na Morawach tradycji cyrylometodiańskiej i odrodzenia obrządku słowiańskiego (głagolickiego). Na czele tego nurtu stał ksiądz Matěj Pavlík. W 1921 roku Kościół Czechosłowacki nawiązał współpracę z Kościołem Prawosławnym Serbii. Po uzgodnieniu kwestii doktrynalnych Matěj Pavlík jako najgorliwszy sympatyk obrządków bizantyjsko-słowiańskich został wysłany do Belgradu, gdzie pod imieniem zakonnym Gorazda II otrzymał chirotonię biskupią od patriarchy Serbii.

W 1923 roku Matěj Pavlík pokłócił się z pozostałymi hierarchami Kościoła Czechosłowackiego i odszedł z niego pociągając za sobą wiernych opowiadających się za bliższą współpracą z prawosławiem. Nowa wspólnota poddała się jurysdykcji Kościoła Prawosławnego Serbii, a jej wiernymi byli w większości konwertyci z katolicyzmu.

Równolegle z powstałym biskupstwem Matěja Pavlíka funkcjonowała jednak wciąż wspólnota prawosławnych założona w okresie monarchii habsburskiej. Na jej czele w 1922 roku stanął Czech - Antonín Jindřich Brabec, który wcześniej długie lata przebywał w Rosji jako duszpasterz prawosławnych Czechów na Wołyniu. Przyjął on święcenia pod imieniem zakonnym Sawwatij (Sabbacjusz) oraz otrzymał godność archimandryty. Z powodu niechęci do Serbów poddał się jurysdykcji Konstantynopola i w 1923 roku został tam wyświęcony na arcybiskupa.

Po 1924 roku w Czechach były dwie wspólnoty prawosławne pozostające w dwóch różnych jurysdykcjach - Patriarchatu Serbii i Patriarchatu Ekumenicznego Konstantynopola. Władze państwowe Czechosłowacji nie uznały jednak Sawwatija jako biskupa prawosławnego i to znakomicie ułatwiło działalność biskupowi Gorazdowi. W 1925 roku synod narodowy złożony z 11 delegatów duchownych i 36 świeckich oficjalnie proklamował powstanie Prawosławnej Cerkwi Czechosłowacji, pozostającej w jurysdykcji Patriarchatu Serbii. W 1926 roku cały majątek cerkwi biskupa Sawwatija został przekazany Cerkwi biskupa Gorazda, przyłączyli się do niej również jego wierni czeskiego pochodzenia. Wierni Sawwatijowi pozostali jedynie rosyjscy emigranci w Czechach.

W 1927 roku do wspólnoty biskupa Gorazda II przyłączyła się część prawosławnych Rusinów, wcześniej grekokatolików, z Rusi Zakarpackiej, podlegających dotąd jurysdykcji prawosławnego biskupa Budapesztu. Grupa ta przyczyniła tym samym do rozwoju prawosławia w Czechosłowacji. Znaczącym ośrodkiem prawosławia na tych terenach był ówcześnie monaster w Ladomirovej, gdzie mieściło się m.in. wydawnictwo religijne i drukarnia.

Ponadto w okresie międzywojennym przebywał w Pradze prawosławny biskup chełmski Sergiusz (Korolow), wyświęcony bez zgody władz polskich, nieuznany przez nie i zmuszony do opuszczenia terytorium Polski. Nie angażował się on jednak w żadne działania na rzecz organizacji kościoła prawosławnego w Czechosłowacji, okazyjnie jedynie sprawując posługę duszpasterską wśród emigrantów rosyjskich. Jego staraniem wzniesiono na cmentarzu Olszanskim w Pradze cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej, która przez pewien czas była główną katedrą Kościoła Prawosławnego Czechosłowacji.

Po wybuchu II wojny światowej biskup Gorazd II zwrócił się do metropolity Berlina Serafima o czasowe przyjęcie cerkwi czechosłowackiej pod swoją jurysdykcję do czasu przywrócenia normalnych kontaktów z cerkwią serbską.

W 1942 roku za udział w ukrywaniu zamachowców na życie Reinharda Heydricha Kościół Prawosławny Czechosłowacji spotkały ciężkie represje. Został on zdelegalizowany, a jego majątek skonfiskowano. Biskup Gorazd II został w 27 czerwca 1942 roku aresztowany, a 4 września tegoż roku rozstrzelany wraz z innymi działaczami cerkiewnymi diecezji praskiej. Wszyscy duchowni prawosławni trafili do obozów koncentracyjnych.

Na Słowacji losy kościoła nie były aż tak tragiczne, jednak represje go nie ominęły. Rząd słowacki ks. Jozefa Tiso znacznie utrudnił jego funkcjonowanie, zakazano również wszelkiej działalności edukacyjnej i wydawniczej. Planowano deportację ze Słowacji wszystkich duchownych prawosławnych, zamiary te pokrzyżowało jednak wkroczenie Armii Czerwonej i upadek słowackiego państwa.

Kościół Prawosławny Czechosłowacji odrodził się w 1945 roku. Ze względu na to, że w ówczesnej sytuacji politycznej utrzymywanie kontaktów z cerkwią serbską było niemożliwe, został on podporządkowany jurysdykcji Patriarchatu Moskwy. Ustanowiono w Pradze autonomiczny egzarchat, a do Pragi przysłany został biskup rosyjski w celu sprawowania opieki duszpasterskiej nad pozostałymi 8 tysiącami wiernych (po przyłączeniu Rusi Zakarpackiej do ZSRR tamtejsi prawosławni przeszli pod jurysdykcję Patriarchatu Moskwy). W 1950 roku po zniesieniu unii z Rzymem do cerkwi tej zostali włączeni słowaccy grekokatolicy, którzy byli członkami Unii Użhorodzkiej. Zjednoczenie to nie trwało jednak długo, gdyż w 1968 roku władze zezwoliły na odrodzenie Kościoła Greckokatolickiego w Czechosłowacji. Wówczas powróciła do niego znaczna część wiernych prawosławnych. Po wojnie (lata 1946-48) zasilili cerkiew również Czesi - repatrianci z Wołynia, których przodkowie przyjęli w XIX w. prawosławie. Powstało wówczas w Czechach wiele nowych parafii prawosławnych.

9 września 1951 roku Rosyjski Kościół Prawosławny przyznał Kościołowi Prawosławnemu Czechosłowacji autokefalię. Patriarcha Konstantynopola nie uznał jednak praw Patriarchatu Moskwy jako Cerkwi-Matki i dopiero tomosem z 9 września 1998 roku sam przyznał autokefalię cerkwi czechosłowackiej.

Kościół Prawosławny Ziem Czeskich i Słowacji

Katedra prawosławna św. Aleksandra Newskiego w Preszowie

Po rozpadzie Czechosłowacji cerkiew prawosławna stanęła przed koniecznością dostosowania się do nowej sytuacji politycznej. Utrzymano kanoniczną jedność cerkwi, jednak w 1993 roku została ona podzielona na dwie prowincje metropolitalne: praską, obejmująca terytorium Czech i preszowską, obejmująca terytorium Słowacji, z osobnymi radami metropolitalnymi. Zwierzchnikami cerkwi mają być odtąd na zmianę arcybiskupi Pragi i Preszowa.

29 maja 1990 roku Słowacka Rada Narodowa wydała rozporządzenie, na mocy którego cały majątek, który przed rokiem 1950 był majątkiem cerkwi greckokatolickiej, miał być odebrany prawosławnym i do 1993 roku przekazany ponownie grekokatolikom. Prawo to, odbierane przez prawosławnych na Słowacji po dziś dzień jako niesprawiedliwe i krzywdzące, spowodowało utratę przez cerkiew 135 spośród 170 dotąd użytkowanych obiektów sakralnych oraz domów parafialnych oraz postawiło ją przed koniecznością budowy nowych świątyń i pozostałych budynków. Do chwili obecnej wybudowano na Słowacji ponad 50 nowych cerkwi. Wkrótce okazało się również, że sytuacja wyznaniowa na Słowacji po 1968 roku jest ustabilizowana, a Słowacka cerkiew greckokatolicka nie jest w stanie zagospodarować odzyskanego majątku. Znaczna część odebranych wówczas prawosławnym cerkwi stoi po dziś dzień nie użytkowana albo korzystają z nich rzymscy katolicy.