Kościół garnizonowy w Grudziądzu

Kościół garnizonowy w Grudziądzu. Neogotycka świątynia z lat 1897-1900 przy obecnej ul. Władysława Jagiełły, niezachowany.

Po I rozbiorze Polski, Grudziądz stał się siedzibą pruskiego garnizonu, który od 1774 r. korzystał z nabożeństw w kościele ewangelickim w ratuszu, a następnie w nowowzniesionym kościele Fryderykowskim. W 1823 r. nabożeństwa wojskowe przeniesiono do kościoła Św. Ducha po skasowanym klasztorze benedyktynek. W związku z rozbudową twierdzy, pod koniec XIX w. kościół ten okazał się niewystarczający i zadecydowano o budowie nowej ewangelickiej świątyni wojskowej. Projekt wykonał architekt Schönhals z Ministerstwa Wojny w Berlinie, który nieco wcześniej wzniósł kościół garnizonowy w Toruniu. Budowa trwała od 1897 do 1900 r. Kościół w Grudziądzu był o 1/3 mniejszy i o połowę tańszy niż toruński. Liczył 1000 miejsc siedzących, w tym część na emporach. Został zlokalizowany na Górze Fortecznej, w bezpośrednim sąsiedztwie cytadeli, w otoczeniu zieleni i cmentarzy i dzięki temu stał się ważnym elementem panoramy tej części miasta. Po jego poświęceniu, kościół Św. Ducha został przekazany na potrzeby żołnierzy katolików.

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.

Cytadela – w starszych fortyfikacjach samodzielna, dominująca nad miastem lub prowincją twierdza. Na terytorium własnym zadaniem cytadeli była ochrona mieszkańców w przypadku najazdu wroga. Na terytoriach podbitych cytadele budowano w celu utrzymania w posłuszeństwie mieszkańców (taką rolę miała np. cytadela Aleksandrowska w Warszawie).

Kościół był budowlą ceglaną, neogotycką. Był dwunawową halą z transeptem i płytkim wielobocznie zamkniętym prezbiterium umieszczonym na osi korpusu oraz z wieżą w fasadzie. Oszkarpowane elewacje ożywiały ostrołukowe okna, a w transepcie duże rozety. Wieża zwieńczona iglicą osiągała wysokość 64 m, korpus kryty był wysokim dwuspadowym dachem, transept (w Toruniu ozdobiony monumentalnymi szczytami) - trójpołaciowym. Na skrzyżowaniu korpusu i transeptu wznosiła się smukła sygnaturka. We wnętrzu sklepienie sieciowe wspierało się na 2 smukłych granitowych filarach. Okna prezbiterium wypełniły ornamentalne witraże, wnętrze pokryła skromna dekoracja malarska Wilhelma Sieversa z Hanoweru. Ołtarz i ambonę wzniesiono z piaskowca i drewna dębowego. Organy zbudowała elbląska firma August Terletzki. Nabożeństwa były przeznaczone wyłącznie dla żołnierzy.

Witraż – ozdobne wypełnienie okna, wykonane z kawałków kolorowego szkła wprawianych w ołowiane ramki, stosowane głównie w kościołach. Ramki stanowią kontur rysunku, kreskowanie na szkle lub malowanie na nim przeźroczystymi farbami podkreśla charakterystyczne elementy (głowę, oczy, ręce, fałdowanie szat, cieniowanie figur itp.). Technika witrażu znana była od wczesnego średniowiecza, a rozwinęła się w sztuce gotyckiej. Renesans witrażownictwa nastąpił na przełomie wieków XIX i XX w sztuce secesji. W średniowieczu witraże pełniły również funkcje dydaktyczne, miały za zadanie przekazywanie treści religijnych ludziom nie znającym pisma.

Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu. Późnobarokowo-klasycystyczna świątynia na Rynku, zbudowana pod koniec XVIII w., rozebrana w końcu wieku XIX.

Po odzyskaniu niepodległości w 1920 r. kościół został przejęty - jako własność państwowa - na potrzeby Wojska Polskiego jako kościół rzymskokatolicki. W roku następnym odbyła się uroczysta konsekracja p. w. św. Stanisława Biskupa. Od 1926 r. mogła zeń korzystać także ludność cywilna. Około 1930 r. wnętrze uzyskało nowy wystrój malarski o motywach kaszubskich, autorstwa Wacława Szczeblewskiego i jego uczniów z Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych oraz rzeźbiony ołtarz wykonany przez Ignacego Zelka. Przez cały okres międzywojenny obowiązki kapelana garnizonowego sprawował zasłużony dla kultury Grudziądza i Pomorza ks. dr Władysław Łęga.

Władysław Jan Łęga (ur. 4 czerwca 1889 w Miranach k. Sztumu, zm. 2 sierpnia 1960 w Sopocie) – polski duchowny rzymskokatolicki, archeolog, etnograf, historyk, krajoznawca.

Kaszubi (nazwa własna – Kaszëbi) – zachodniosłowiańska grupa etniczna wywodząca się w prostej linii od Pomorzan zamieszkująca Pomorze Gdańskie i wschodnią część Pomorza Zachodniego. Dzielą się na wiele podgrup etnograficznych, zróżnicowanych językowo i kulturowo (Bylacy – Bëlôcë, Gachy – Gôchë, Józcy – Józcë lub Mucnicy – Mùcnicë, Krubanie – Krëbane, Lesacy – Lesôcë, Morzanie – Mòrzanie, Rybaki – Rëbôcë, Zaboracy – Zabòrôcë). Odrębną i izolowaną podgrupą (wymarłą w XX w.) byli Słowińcy.

Podczas kampanii wrześniowej w 1939 r. kościół został poważnie uszkodzony i jeszcze podczas okupacji rozpoczęto prace rozbiórkowe. Po wojnie teren zniwelowano, obecnie na tym miejscu znajduje się budownictwo jednorodzinne. Parafia wojskowa pw. św. Stanisława Kostki działa przy kościele pojezuickim św. Franciszka Ksawerego, natomiast wezwanie św. Stanisława Biskupa nosi parafia na osiedlu Rządz, gdzie też znajduje się figura św. Teresy pochodząca z omawianego kościoła. Wykonane w 1840 r. naczynia komunijne, używane jeszcze w kościele Św. Ducha, obecnie są nadal wykorzystywane w ewangelickim duszpasterstwie wojskowym w Niemczech.

Sygnaturka to mała wieża kościelna, w której zazwyczaj umieszcza się najmniejszy z dzwonów, również nazywany sygnaturką. Na dzwonie tym dzwoniono na Sanctus i na podniesienie.

Konsekracja kościoła - (łac. consecratio ecclesiae, od consecrare - poświęcić, consecratio - poświęcenie, przekazanie na własność Bogu): uroczyste poświęcenie zastrzeżone dla biskupa nowo powstałej świątyni.

Bibliografia

Jerzy Domasłowski, Niemcy wznieśli, Niemcy zburzyli. Kościół garnizonowy w Grudziądzu, "Nowości", R. 34, 2001, 5.02., s. 10

Linki zewnętrzne

Krytyczny artykuł o dekoracji malarskiej