Kościół i klasztor reformatów w Grudziądzu

Kościół i klasztor reformatów w Grudziądzu przy ul. Wybickiego, obecnie więzienie.

Historia

Klasztor reformatów z kościołem pw. Świętego Krzyża został zbudowany na ówczesnym przedmieściu Fijewo w latach 1750-1751 z fundacji marszałka nadwornego koronnego i starosty grudziądzkiego Jerzego Augustyna Mniszcha. Analogie formalne m.in. z klasztorami w Brodnicy i Siennicy wskazują, że projektantem był najpewniej królewski architekt Antonio Solari. W latach późniejszych wnętrze otrzymało wysokiej klasy wyposażenie z niepolichromowanego drewna, złożone m.in. z 5 ołtarzy, wykonane przez warsztat czynny na potrzeby zakonu w klasztorze w Toruniu na Podgórzu, w Brodnicy, Płocku i Pułtusku. Ołtarz główny został poświęcony w 1755 r. Po przejściu Grudziądza pod panowanie pruskie w wyniku I rozbioru Polski, w 1801 r. nastąpiła kasata klasztoru i po kilku latach w jego murach urządzono zakład karny, w skład którego kościół został ostatecznie włączony w 1831 r. Stan ten trwa do dzisiaj. Jeszcze w okresie międzywojennym, dobrze zachowany kościół był dostępny dla zwiedzających. Dopiero po II wojnie światowej nastąpiła sekularyzacja świątyni i przebudowa wnętrza na cele magazynowe. Zostało przedzielone stropem na dwie kondygnacje oraz zniszczono dobrze zachowane wyposażenie. W 1960 r. odnowiono elewacje, ale w ostatnich latach stan budowli uległ drastycznemu pogorszeniu. Pomieszczenie świetlicy na parterze dawnego kościoła wykorzystywane jest jako prowizoryczna kaplica.

Jerzy August Wandalin Mniszech herbu Mniszech z Wielkich Kończyc h. Kończyce. (1715 – 15 października 1778), marszałek nadworny koronny w 1742 i 1757-1778, kasztelan krakowski od 1773, starosta generalny Wielkopolski od 1757, łowczy wielki koronny od 1732, podkomorzy wielki litewski od 1736, starosta sanocki, białocerkiewski, grudziądzki, lubaczowski, przeciwnik Czartoryskich, 1758–63 przywódca stronnictwa dworskiego.

Barokowy kościół i klasztor poreformacki w Toruniu na Podgórzu, ufundowany w 1644 przez Stanisława Sokołowskiego, starostę dybowskiego i kasztelana bydgoskiego; w 1661 ukończono budowę kościoła, klasztor uległ kasacie w 1832, w 1987 powrócili tu franciszkanie

Zabytki

Kościół i klasztor są zabytkami późnobarokowymi. Prezbiterium świątyni skierowane jest ku wschodowi. Kościół jest złożony z czteroprzęsłowej nawy krytej sklepieniem kolebkowo-krzyżowym i dwuprzęsłowego prosto zamkniętego prezbiterium. Ściany wnętrza dzielone są pilastrami o bogatych kapitelach. W ozdobny sposób została rozwiązana fasada, członowana pilastrami, z dużym oknem na osi i niszami na figury świętych po bokach. Zwieńczona jest wyniosłym wolutowym szczytem, z okrągłym oknem pośrodku i z trójkątnym naczółkiem. Dachy są dwuspadowe, kryte dachówką, nad nawą wznosi się ażurowa ozdobna sygnaturka. Do kościoła od północy przylegają zabudowania poklasztorne, trójskrzydłowe, piętrowe, kryte siodłowymi dachami, skupione wokół kwadratowego wirydarza.

Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

W zbiorach Muzeum w Grudziądzu zachowały się liczne figury z rokokowych ołtarzy, częściowo uszkodzone.

Bibliografia

Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod. red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974

Dzieje Grudziądza, praca zbior. pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992

Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 8, Dekanat grudziądzki, praca zbior. pod red. Stanisława Kardasza, Toruń, Toruńskie Wydaw. Diecezjalne, 1997, ISBN 83-86471-35-2

Jerzy Domasłowski, Tajemniczy kościół, "Ilustrowany Kurier Polski", R. 57, 2002, nr 188 (27-29.9)

Adam Stenzel, Uwięziony barokowy zabytek, "Kalendarz Grudziądzki", ISSN 1427-700X, t. 11, 2006, s. 79-82