W 1945 roku władze komunistyczne uznały, że konkordat z 1925 roku nie obowiązuje w związku z dokonanymi przez Watykan zmianami granic diecezji w 1939 r. Stopniowo ograniczano uprawnienia Kościoła w sferze społecznej. Likwidowano prasę i wydawnictwa katolickie, faktycznie zlikwidowano główną organizację charytatywną Caritas, dokonano nacjonalizacji kościelnych majątków ziemskich. Władzom komunistycznym nie udało się zlikwidować, ani przejąć Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Rozbijaniu jedności Kościoła posłużyło powołanie do istnienia Komisji Księży przy Związku Bojowników o Wolność i Demokrację, którego członków popularnie nazywano księżmi patriotami. Należeli do nich duchowni dyspozycyjni wobec władzy komunistycznej. Władze komunistyczne założyły też całkowicie zależne od siebie Stowarzyszenie PAX, którego przewodniczącym był Bolesław Piasecki. PAX wydawał prasę określającą się jako „katolicka”: Słowo Powszechne oraz Dziś i Jutro.

Początkowo na czele Kościoła w Polsce stał prymas kard. August Hlond. Po jego śmierci w 1948 prymasem został abp Stefan Wyszyński. W 1950 r. doprowadził on do czasowego unormowania stosunków między rządem komunistycznym a Episkopatem zawierając porozumienie.

Kościół katolicki był inwigilowany przez UB, a następnie przez SB. Przy SB funkcjonował specjalny Departament IV zajmujący się zwalczaniem Kościoła.

Każdy kleryk wstępując na I rok seminarium duchownego miał zakładaną teczkę w SB. Część z kandydatów do stanu duchownego była zmuszona odbyć dwuletnią służbę wojskową w specjalnych jednostkach dla kleryków. Próbowano ich tam indoktrynować w duchu marksistowsko-leninowskim, nasyłano prostytutki i szykanowano za prowadzenie praktyk religijnych.

Lata 1952-1953 przyniosły aresztowanie i trzyletnie internowanie prymasa Wyszyńskiego, procesy m.in. proces bpa Czesława Kaczmarka, i proces Kurii Krakowskiej, w których padały wyroki śmierci i długoletniego więzienia. Wypędzono z diecezji katowickiej trzech biskupów: Stanisława Adamskiego, Juliusza Bieńka, Herberta Bednorza. Z archidiecezji krakowskiej wypędzono bpa Eugeniusza Baziaka. Osłabionemu tymi działaniami Episkopatowi władze narzuciły nowego przewodniczącego – bpa Michała Klepacza.

Osłabienie działań przeciw Kościołowi przyszło wraz z odwilżą roku 1956. Rozpoczęto realizację programu duszpasterskiego określanego jako Wielka Nowenna poprzedzającego uroczyste obchody milenium chrztu Polski w 1966 roku. W 1964 r. zmarł na skutek prześladowań ze strony władz komunistycznych Władysław Findysz. Władze także w latach sześćdziesiątych kontynuowały politykę ograniczania roli Kościoła w Polsce

W latach 70. i 80. XX wieku nie zmieniło się nastawienie władz komunistycznych do Kościoła. Wciąż istniały problemy z uzyskiwaniem zgody na budowy kościołów, zdobywaniem materiałów budowlanych i przydziału papieru dla istniejących wydawnictw katolickich. Prasa katolicka była poddana silnej cenzurze. W tym czasie funkcjonariusze SB doprowadzali do śmierci lub dokonywali głośnych morderstw na księżach: w 1976 na ks. Romanie Kotlarzu, w 1984 na ks. Jerzym Popiełuszce, w 1989 na ks. Stanisławie Suchowolcu, ks. Stefanie Niedzielaku, ks. Sylwestrze Zychu.

16 października 1978 kard. Karol Wojtyła został wybrany papieżem. Odbył on 3 kolejne pielgrzymki do Polski: pierwszą w 1979 roku, drugą w 1983 roku i trzecią w 1987 r.

W 1981 zmarł prymas Wyszyński. Jego następcą został abp Józef Glemp.

Część duchowieństwa współpracowała z aparatem bezpieczeństwa PRL-u. W 1976 z SB współpracowało 2309 duchownych.

III Rzeczpospolita

Podział administracyjny Kościoła katolickiego obrządku łacińskiego w Polsce od 2004

Dane statystyczne

Dane o liczebności katolików w Polsce opierają się na informacjach pallotyńskiego Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego oraz ankietach Centrum Badania Opinii Społecznej nadzorowanego przez Prezesa Rady Ministrów. Badanie CBOS z listopada 2011 wykazało, że 95% mieszkańców Polski deklaruje się jako katolicy, a 92% osób uważa się za osoby wierzące.

Według Małego Rocznika Statystycznego GUS z 2010 roku, cytującego dane ISKK z 2008 roku, liczba osób ochrzczonych w poszczególnych obrządkach (rytach) wygląda tak: łaciński (33 693 tys.), bizantyjsko-ukraiński (55 tys.), ormiański (5 tys.) oraz neounicki (195). W 2010 roku liczba osób ochrzczonych przez polski Kościół katolicki wynosiła 34 003 358, co stanowiło 89,01% populacji Polski w 2010 roku. Oznacza to, że Polska jest, po Malcie, najbardziej katolickim krajem w Europie (zob. Kościół katolicki na świecie).

Nie licząc dzieci i osób starszych odsetek katolików praktykujących obrzędy religijne przynajmniej raz w tygodniu wyniósł w 2010 roku ok. 41% (komunię św. przyjmuje 16%). Według sondażu CBOS z 2011 roku praktykuje przynajmniej raz w tygodniu większość Polaków. Młodzieży i dzieci praktykuje 36%, a młodzieży akademickiej – 18%. 80% badanych czuję się związanych ze swoją parafią. W ciągu ostatnich kilku lat każdego roku liczba osób regularnie chodzących do kościoła zmniejsza się o 400 tys., co jest głównie spowodowane spadkiem frekwencji na mszach wśród pań (wśród mężczyzn jest ona niższa, ale utrzymuje się na stałym poziomie). Na odchodzenie kobiet – przeważnie tych młodszych i lepiej wykształconych – z polskiego Kościoła, powszechniejsze niż w innych państwach industrialnych, ma wpływ głównie "sposób mówienia przez hierarchów o kwestiach związanych z rodziną i seksualnością".

W XXI wieku w RP rośnie roczna liczba aborcji i dzieci ze związków pozamałżeńskich. Coraz powszechniejszy staje się relatywizm moralny, własna interpretacja doktryny Kościoła w kwestiach moralności i krytyczne do niej nastawienie. Rokrocznie Polacy wydają 2 mld zł na usługi wróżek, a 4,5 mln osób korzysta z usług ezoterycznych przez internet albo telefon komórkowy. 14% Polaków nie wierzy w zabobony. W 2011 roku do Kościoła zaufanie miało 66% obywateli, co oznacza, że spadło ono o 12% od 2004 roku. W okresie od stycznia 2007 do listopada 2011 odsetek badanych, którzy dobrze oceniają działalność Kościoła rzymskokatolickiego wahał się pomiędzy 54% a 73%. Osoby oceniające źle to odsetek pomiędzy 18% a 35% w tym samym okresie. Najwyższy wskaźnik dobrej oceny 73% (zarazem najniższy złej - 18%) odnotowany został w kwietniu 2010.

Większość polskiego społeczeństwa jest za obecnością symboli religijnych w przestrzeni publicznej, ale przeciw obecności duchownych na uroczystościach państwowych i przeciw angażowaniu się ich w politykę.

Stosunki Państwo - Kościół

Zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 władze publiczne zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione, a stosunki między nimi a państwem są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Jednakże m.in. według Jana Hartmana Polska ma niektóre cechy państwa wyznaniowego, konkretniej katolickiego:

Własność Kościoła

Kościół w Rzeczypospolitej posiada 17 533 kościołów i kaplic i ok. 160 tysięcy hektarów gruntów. Ma on także wiele przywilejów majątkowych, m.in. ulg podatkowych. Roczna suma pieniędzy jaką Polska przeznacza na niego wynosi – według różnych szacunków – od 1 mld do 5 mld złotych. Komisja majątkowa przekazała tytułem zwrotu lub jako mienie zastępcze za dobra przejęte wcześniej przez Państwo kościelnym osobom prawnym ponad pół tysiąca nieruchomości o łącznym obszarze 65 537,9704 hektarów i wartości ok. 5 mld zł oraz rekompensatę i odszkodowania w wysokości 143 534 231,41 zł. Placówki oświatowe Kościoła są dotowane przez państwo lub placówki samorządu terytorialnego w przypadkach i na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy. W 2004 roku Kościół, realizując swoją misję, prowadził 1240 przedszkoli i szkół podstawowych (133 tys. uczniów), 417 szkół ponadpodstawowych (83 tys. uczniów) oraz 69 szkół wyższych i uniwersytetów (100 tys. słuchaczy), 33 szpitale, 244 ambulatoria, 267 domów starców i zakładów opieki i 538 sierocińców oraz domów opieki dla dzieci, a także 120 oficyn wydawniczych, 300 gazet i czasopism, 50 rozgłośni radiowych i diecezjalnych i 1 telewizję. W związku z przejęciem przez Państwo w 1950 r. tzw. dóbr martwej ręki utworzono Fundusz Kościelny, który obecnie finansuje składki na ubezpieczenia społeczne duchownych różych wyznań, jeżeli nie są za nich opłacane składki z innych tytułów.

Duchowieństwo

Obecnie Prymasem Polski jest abp Józef Kowalczyk (od dnia 26 czerwca 2010). Kościół katolicki w Polsce składa się z 10114 parafii, w których posługuje duszpastersko 133 biskupów, 22,2 tys. księży diecezjalnych, 6,3 tys. księży zakonnych, 23,3 tys. sióstr zakonnych, 1,5 tys. braci zakonnych oraz 7 diakonów stałych. W 2003 roku do kapłaństwa przygotowywało się 6,4 tys. kleryków. Ogólna liczba powołań kapłańskich i zakonnych spada.

Według statystyk watykańskich, ponad 20% porzucających w Europie kapłaństwo księży pochodzi z Polski. Jak podają oficjalne dane z Polski ze stanu duchownego odchodzi około 60 księży rocznie, zaś w całej Europie – prawie 250. Jedną z przyczyn porzucania kapłaństwa jest chęć związania się z kobietą. Według ankiety Józefa Baniaka, ponad połowa księży w Polsce pragnie mieć żonę i dziecko, 33% utrzymuje kontakty z kobietami, w tym seksualne, 12% księży ma kochankę, a 10-15% doczekało się potomka.

 Osobny artykuł: Przestępstwa seksualne w Kościele katolickim#Polska.

Również w Polsce miały miejsce przestępstwa seksualne katolickich duchownych, m.in. sprawa proboszcza Michała M. molestującego dziewczynki przez kilkanaście lat. Mimo wyroku skazującego pozostał on w swojej starej parafii. W 2011 roku arcybiskup Głódź na kustosza Kolegiaty Kapituły Staroszkockiej (jest to funkcja związana z finansami) powołał ks. Mirosława B., skazanego za molestowanie 15-latki.

Zobacz też