Kapłani nestoriańscy podczas procesji w Niedzielę Palmową na obrazie w chińskim kościele; VII lub VIII wiek za panowania dynstaii Tang.

Kościół Wschodu (syr. ܥܕܬܐ ܕܡܕܢܚܐ ʿĒ(d)tāʾ d-Maḏn(ə)ḥāʾ) zwany także Kościołem nestoriańskim – chrześcijański kościół wschodni należący do tradycji syryjskiej. Początkowo jeden z wielu kościołów państwa perskich Sasanidów rozprzestrzenił się na Azję. Między IX, a XIV wiekiem stał się największym z chrześcijańskich kościołów jeśli chodzi o zasięg geograficzny – jego diecezje rozciągały się od Morza Śródziemnego do Chin i Indii.

Kościołowi Wschodu przewodzili patriarchowie, których rodowód wedle tradycji sięgał apostołów. Liturgicznie działał wedle rytu chaldejskiego, zaś teologicznie był powiązany z doktryną nestoriańską, kładącą nacisk na wyjątkowość boskiego i ludzkiego aspektu Jezusa. Doktryna oraz jej twórca, Nestoriusz (386–451) zostali potępieni przez sobór efeski w 431 roku, co doprowadziło do schizmy oraz ucieczki wielu zwolenników Nestoriusza do Persji. Zamieszkujący ten kraj chrześcijanie przyjęli uciekinierów i z czasem zaadaptowali ich poglądy przez co był często nazywany Kościołem Nestoriańskim.

Pod panowaniem Sasanidów liczebność wiernych rosła, a po podboju islamskim zostali uznani jako dhimmi i objęci ochroną. Od VI wieku nestorianie rozrośli się znacznie, zakładając społeczności w Indiach (Chrześcijanie Świętego Tomasza), Azji Środkowej (zwłaszcza wśród plemion mongolskich) i Chinach za panowania dynastii Tang. W wiekach XIII i XIV, pod panowaniem imperium mongolskiego nestorianie znaleźli się u szczytu ekspansji geograficznej.

Od XIV wieku rozpoczął się powolny upadek Kościoła Wschodu, wywołany wpływami zewnętrznymi. Imperium mongolskie rozpadło się na pomnniejsze, często zwaśnione państwa, dynastia Ming obaliła potomków Kubiłaja-chana i wydaliła chrześcijan oraz innych obcych kulturowo (w tym manichejczyków), zaś wielu zamieszkujących Środkową Azję Mongołów przyjęło islam. Muzułmański przywódca Mongołów Timur Chromy (1336–1405) prawie do szczętu wytępił chrześcijan zamieszkujących Persję – chrześcijaństwo nestoriańskie zostało w wielkiej części ograniczone do Górnej Mozopotamii oraz Wybrzeża Malabarskiego. Schizma z XVI wieku wyłoniła odrębne kościoły – Asyryjski Kościół Wschodu, Kościół chaldejski oraz kościoły wschodnie pozostające w unii ze Stolicą Apostolską.

Organizacja i struktura

Głowa kościoła, patriarcha, nosił także tytuł katolikosa. Podobnie jak w wyznaniach, z których wyewoluował ordynacja dzieliła kler na trzy tradycyjne stopnie – diakona, kapłana (lub prezbitera) oraz biskupa. Jeśli chodzi o podział terytorialny również nie było różnic: diecezje, na czele których stał biskup, złożone z parafii kierowanych przez kapłanów. Diecezje zorganizowane były w prowincje pod przywództwem metropolitów, których pozycja odgrywała znaczącą rolę w funkcjonowaniu całego Kościoła – kanonicznie tylko oni posiadali władzę konsekrowania patriarchów. Patriarchowie stawali na czele swojej prowincji.

Największy zasięg Kościoła Wschodu w Średniowieczu.

Przez większość historii Kościół posiadał sześć "prowincji wewnętrznych" w Mezopotamii i zachodniej Persji, oraz różną ilość "prowincji zewnętrznych"; większość z tych ostatnich była ulokowana w państwie Sasanidów, a później Kalifatu, jednak początkowo były zakładane także na pograniczu. Do X wieku Kościół posiadał ich od 20do 30, w tym Chiny i Indie. Chińskie prowincje zostały utracone w XI wieku – podobny los czekał inne forpoczty nestorianizmu. Jednak w XIII wieku, pod panowaniem Mongołów, Kościół stworzył dwie metropolie w północnych Chinach, wśród Tangutów i Katajów.

Nestorianizm

 Osobny artykuł: Nestorianizm.

W myśl doktryny nestoriańskiej, ludzki i boski pierwiastek Jezusa są oddzielne.

Kościół Wschodu opierał się na nestorianizmie, doktrynie chrystologicznej stworzonej przez Nestoriusza, patriarchę Konstantynopola (428-431), która kładzie nacisk na brak jedności, między ludzką, a boską naturą Jezusa.

Doktryna reprezentowała kulminację myśli filozoficznej rozwiniętej przez uczonych szkoły antiocheńskiej, a zwłaszcza mentora Nestoriusza, Teodora z Mopsuestii. Źródłem kontrowersji było zakwestionowanie tytułu bogurodzicy (gr. Θεοτόκος, Theotokos, "nosicielka boga") opisującego Marię z Nazaretu. Nestoriusz twierdził, iż Jezus posiadał dwie, luźno powiązane natury – boskie logos oraz ludzkie Jezus – zaproponował zatem, by Marię określać tytułem Christotokos ("nosicielka Chrystusa"). Propozycja wywołała falę krytyki wśród przywódców chrześcijańskich, z których największym przeciwnikiem stał się Cyryl patriarcha Aleksandrii – jego stanowisko doprowadziło do zwołania soboru efeskiego (431), który potępił Nestoriusza i złożył go ze stolca patriarchy. Doktryna została obłożona anatemą, potwierdzoną przez sobór chalcedoński (451). Mimo to, wielu wiernych, zwłaszcza z kościołów powiązanych ze szkołą edeską w Mezopotamii popierało Nestoriusza przez co władze świeckie poddały ich prześladowaniom, doprowadzając do masowej migracji poza granice Cesarstwa Rzymskiego – do Persji. Szkoła z Edessy przeniosła się ponownie do perskiego Nisibisu.

Chociaż termin "nestorianie" był początkowo czysto teologicznym określeniem odnoszącym się do zwolenników doktryny, dość prędko wszystkie kościoły z nią powiązane zostały ochrzczone mianem "kościoła nestoriańskiego" bez uwagi na różnice. Choć na zachodzie używany lekceważąco w stosunku do Kościoła Wschodu, jako wywodzącego się z idei heretyckiej, uczeni od wieków średnich używali go w znaczeniu neutralnym i konwencjonalnym, jako określenia dla rytu wiary. Wśród innych określeń znaleźć można: "Kościół perski", "syryjski" lub "syriacki" (często wyróżniany jako wschodni syryjski/ syriacki), a od XX wieku "asyryjski".

W czasach współczesnych niektórzy uczeni starają się unikać powyższego określenia stosując raczej "Kościół Wschodu" lub jego zamienne. Wywołane jest to negatywnymi konotacjami oraz sugerowaniem powiązań z nestorianizmem głębszych niż faktycznie istniejące. Jak powiedzieli Wilhelm Baum i Dietmar Winkler: "Nestoriusz nie był nestorianinem" z punktu widzenia doktryny. Od samego początku nie wszystkie kościoły nazywane "nestoriańskimi" stosowały się do tej ideologii; w Chinach nie stwierdzono, aby w którymkolwiek z pism odnoszono się do Jezusa, jako istoty o dwóch naturach.

Praca z 2000 roku zatytułowana The Ecclesiastical Organisation of the Church of the East, 1318-1913 ("Eklezjastyczna organizacja Kościoła Wschodu, 1318-1913") wyjaśnia w pierwszym rozdziale:

Asyryjski Kościół Wschodu unikał określenia "nestoriański". Obecna głowa, katolikos-patriarcha Dinkha IV Khanania wyraźnie odrzucił termin podczas swojej konsekracji w 1976 roku.

Pisma

 Osobny artykuł: Peszitta.

Z Peszitty (w niektórych wypadkach lekko zmienionej i uzupełnianej) jako ujednoliconej Biblii syryjskiej korzystają kościoły syryjskiej tradycji: Syryjski Kościół Ortodoksyjny, Kościół katolicki obrządku syryjskiego, Asyryjski Kościół Wschodu, Starożytny Kościół Wschodu, Malankarski Kościół Ortodoksyjny, Kościół chaldejski, Kościół maronicki, Syromalabarski Kościół katolicki i Syromalankarski Kościół katolicki.

Stary Testament został przetłumaczony z języka hebrajskiego, choć data i okoliczności tego wydarzenia nie są jasne. Tłumaczami mogli być mówiący po syryjsku Żydzi, lub wcześni chrześcijańscy konwertyci. Tłumaczenia mogły być wykonywane oddzielnie dla każdego tekstu, a całość została ukończona prawdopodobnie około II wieku.

Nowy Testament Peszitty, oryginalnie nie zawierający kilku ksiąg ("2. List Piotra", "2. List Jana", "3. List Jana", "List Judy" i "Apokalipsa świętego Jana") stał się standardem na początku V wieku.

czytaj dalej: [2], [3]