Kościół pobernardyński Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju w Bydgoszczy

Kościół pobernardyński wieczorem

Jedyna zachowana kaplica św. Anny z przełomu XVI i XVII w.

Prezbiterium - stan obecny

Obraz św. Antoniego, pochodzący z 2. połowy XVI w. ze srebrną sukienką (1. poł. XVIII w.), z kościoła bernardynów, przeniesiony w XIX w. do katedry bydgoskiej

Obraz św. Rocha w srebrnej sukience w ołtarzu pochodzącym z końca XVII w. z kościoła bernardynów. Obok niego aniołek trzymający chustę z napisem: eris in peste patronus (będziesz opiekunem podczas zarazy). Ołtarz został przeniesiony w XIX w. do katedry bydgoskiej

Kościół pobernardyński pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju – zabytkowy kościół położony w Bydgoszczy przy ul. Bernardyńskiej.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.
Bartłomiej z Bydgoszczy (ur. ok. 1480 r. w Bydgoszczy - zm. 1548 w Poznaniu) - bernardyn (przed wstąpieniem do klasztoru w 1500 r. nosił imię Stanisław), przez całe swe życie związany z Bydgoszczą.

Patronem świątyni był do 1971 r. św. Jerzy, po czym prymas Stefan Wyszyński zmienił tytuł kościoła na obecny.

Historia

Zobacz też: Klasztor Bernardynów w Bydgoszczy.

Początki kościoła związane są z przybyciem w 1480 bernardynów do Bydgoszczy. Pojawienie się tego zakonu było wyrazem zażyłości ówczesnych stosunków kulturalnych między Bydgoszczą, a Krakowem. Podczas wojny trzynastoletniej z Krzyżakami (1454-1466) na zamku bydgoskim całe miesiące spędzał król Kazimierz Jagiellończyk wraz ze świtą dostojników, m.in. Janem Długoszem, kanclerzami oraz biskupami. Wiadomo, że decyzja o sprowadzeniu franciszkanów-obserwantów do Bydgoszczy pochodziła bezpośrednio od króla.

Nawa – składowa część kościoła położona pomiędzy prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. Oprócz świątyń jednonawowych występują dwu-, trzy-, pięcio- oraz siedmionawowe.
Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.

5 grudnia 1480 r. biskup włocławski Zbigniew Oleśnicki erygował w Bydgoszczy klasztor bernardynów (franciszkanów-obserwantów) – trzeci konwent w Polsce po Krakowie i Warszawie. Oficjalnymi fundatorami byli: król Kazimierz Jagiellończyk, Hińcza z Rogowa, Jarand z Grabia, starosta bydgoski Jan Kościelecki oraz mieszczanie bydgoscy.

Hińcza z Rogowa h. Działosza – rycerz z Rogowa, żyjący na przełomie XIV i XV w., wymieniany m.in. w kronikach Jana Długosza, jako ten, który w 1400 r., wspólnie z Janem Nasian de Ostrowce i kasztelanem śremskim Janem z Obichowa oraz drużyną rycerską i taborem pomocniczym, został wysłany przez króla Władysława Jagiełłę z poselstwem do Celje, do hrabiego Hermana II Cylejskiego, by w imieniu polskiego władcy prosić o rękę jego podopiecznej, hrabianki Anny. Powierzoną misję Hińcza z towarzyszami wypełnił sumiennie, o czym świadczy przybycie młodej hrabianki do Krakowa 16 lipca 1400 r., w rok po śmierci pierwszej żony króla oraz jej późniejszy ślub z Jagiełłą 29 stycznia 1402 r.
Krypta — podziemna część budynku kościoła. Spełnia funkcje pochówkowe, a w kościołach wczesnośredniowiecznych była również miejscem przechowywania i eksponowania relikwii świętych.

Tak pisał o założeniu klasztoru kronikarz bernardyński:

Pierwsza świątynia

Budowę kościoła pw. św. Hieronima i św. Franciszka ukończono w 1485 r., a w 1488 r. istniała już biblioteka klasztorna. O tym, że pierwotna świątynia była murowana świadczą zapiski z zachowanej kronika bernardynów: "Bracia zakonni po otrzymaniu zgody na budowę konwentu, sami wykonywali cegły, przygotowywali wapno, zwozili kamienie, karczowali krzaki".

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

Bydgoski konwent bernardynów był środowiskiem o wyróżniających się ambicjach intelektualnych w mieście. W latach 1518-1524 gwardianem konwentu był Bartłomiej z Bydgoszczy – wybitny uczony I połowy XVI w., autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego (1532, 1544). Z kolei w XVII w. gwardianem był Paweł z Łęczycy, prekursor upiększania miasta, założyciel rozległych ogrodów klasztornych, które były zaczątkiem najstarszego w Bydgoszczy parku. Bernardyni stworzyli największą w mieście bibliotekę (1919 tomów, częściowo zachowaną do dzisiaj) i powołali do istnienia szkołę, gdzie uczono retoryki, Bernardyńskie Studium Filozoficzne (1529-1774), obserwatorium astronomiczne (1677) oraz browar.

Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – arcybiskup warszawski, gnieźnieński i prymas Polski, (zwany Prymasem Tysiąclecia), kardynał, Sługa Boży Kościoła katolickiego.
Na ziemie polskie gotyk dotarł wraz z zakonami dominikańskim i franciszkańskim dopiero pod koniec pierwszej połowy XIII wieku. Pierwsze elementy nowego stylu są widoczne w budowanej z fundacji Iwona Odrowąża w latach 1226-1250 ceglanej bazylice św. Trójcy w Krakowie. W tym dominikańskim kościele, należącym do czasów późnoromańskich, wykonano ostrołukowe łęki międzynawowe. Kościoły dominikańskie i franciszkańskie, budowane w stylu wczesnogotyckim, charakteryzują się zgodnie z regułą zakonu prostotą formy i brakiem wież, witraży i bogatego wystroju. Zazwyczaj długie, prostokątnie prezbiterium, przeznaczone dla zakonników przykrywano krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Korpus oddzielony przez lektorium przykrywano stropem lub otwartą więźbą dachową. Powstają także nieliczne budowle cysterskie. Za najwcześniejszą budowlę w stylu gotyckim w Polsce uważa się kaplicę św. Jadwigi w Trzebnicy (1268-1269), przy kościele św. Bartłomieja w klasztorze cysterek. Kaplica została przebudowana z wcześniejszej, romańskiej kaplicy i połączoną z kościołem wczesnogotyckim portalem. Forma gotyckich kościołów jest znacznie bardziej zróżnicowana niż obiektów powstających w okresie romańskim. Ciekawe obiekty, w dwóch różnych odmianach regionalnych stylu, powstały w Lubiążu, Kamieńcu Ząbkowickim i Henrykowie oraz w Oliwie, Pelplinie i Koronowie.

10 sierpnia 1545 r. na terenie opactwa wybuchł pożar wywołany uderzeniem pioruna. Spłonął cały kościół oraz duża część zabudowy klasztornej. Ocalała natomiast biblioteka wraz z zakrystią i infirmerią.

Druga świątynia

Kościół w 1900 r.

23 września 1552 r. król Zygmunt August udzielił zezwolenia na odbudowę spalonego kościoła bernardynów, z zastrzeżeniem jego wysokości. Ze względów militarno-obronnych wieża kościoła miała być niższa, niż sąsiedni zamek. Mnisi uzyskali również dotację na odbudowę na mocy przywileju królewskiego Zygmunta Augusta. Obecny gotycko-renesansowy gmach kościoła pw. św. Jerzego powstał w latach 1552-1557 dzięki poparciu finansowemu rodziny Kościeleckich. Zmieniono wezwanie świątyni na Św. Trójcy.

Blenda (niem. blende ślepe okno, ślepa wnęka) – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych, rzadziej do odciążenia ściany.
Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

10 września 1559 r. Sebastian z Żydowa, sufragan gnieźnieński, konsekrował ołtarz Św. Krzyża w kościele, zaś w 1563 r. gdański ludwisarz Herman Benincke odlał dla klasztoru wielki dzwon. Sklepienie kościoła wykonał o. Marcin z Bieganowa (zm. 1593). Przebudowa świątyni nastąpiła w latach 1590-1602. W tym czasie mieszczanin i szlachcic Stanisław Małżewski ufundował ołtarz Św. Krzyża w nowo wzniesionej kaplicy św. Anny po południowej stronie kościoła. W 1595 r. Dorota ze Spławskich, żona Jana Janusza Kościeleckiego, starosty bydgoskiego przyozdobiła kaplicę klasztorną polichromią i trzema zielonymi kilimami. W tym roku erygowano również przy ołtarzu Bractwo św. Anny.

Restauracja (architektura) – zespół działań zmierzających do przywrócenia uszkodzonej lub zmienionej budowli jej dawniejszej formy architektonicznej, wartości artystycznej i użytkowej. Prace restauratorskie przeprowadzane są na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych w postaci planów, zdjęć itp. z użyciem oryginalnych detali i zachowaniem ocalałych fragmentów budowli.
Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 1430 – zm. 2 lutego 1493) – arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1481, biskup kujawski, podkanclerzy koronny od 1473, sekretarz królewski.

Uszkodzona w czasie wojen szwedzkich świątynia, została przebudowana i odnowiona w II połowie XVII w. Podczas rozbudowy w latach 1648-1686 m.in. podwyższono szczyt zachodni kościoła. Z kolei w 1677 r. kompleks otrzymał kwadratową wieżę (zachowaną do dzisiaj). W latach 1682-1685 na pamiątkę zwycięstwa pod Wiedniem Jan Piniński na dziedzińcu przed frontem kościoła ufundował kaplicę z domkiem loretańskim na wzór sanktuarium w Loreto.

Fryz – środkowy, poziomy człon belkowania z reguły leżący między architrawem i gzymsem. Bardzo często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń.
Kaplica (łac. cappa zdrobniale capella kapliczka) – niewielka chrześcijańska budowla sakralna, wolno stojąca lub połączona z większym obiektem architektonicznym; wydzielone pomieszczenie z ołtarzem lub boczna część kościoła tworząca odrębną całość, w której znajduje się ołtarz.

U progu przejścia miasta pod władzę pruską, w kościele znajdowało się siedem ołtarzy, znajdował się bogaty wystrój i kolekcja przedmiotów liturgicznych. Z wizji lokalnej przeprowadzonej w 1745 r. wiadomo, że kościół pokryty był dachówką, w prezbiterium posiadał posadzkę ceramiczną, a w nawie – drewnianą.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
Ferdinand von Quast (Ferdynand von Quast ur. 23 lipca 1807 r. w Radensleben koło Neuruppin, zm. 11 marca 1877 r. w Radensleben) – niemiecki architekt i konserwator zabytków; pierwszy pruski królewski konserwator zabytków.

Ołtarz główny, konsekrowany w 1559 i 1606 r., pokryty złotem w latach 1760-1770, posiadał wezwanie Świętej Trójcy, Matki Bożej oraz świętych: Franciszka z Asyżu, Bernardyna z Sieny, Ludwika i Bonawentury. Pozostałe ołtarze posiadały patronów:

św. Rocha (konsekracja 1608),

Matki Boskiej (1645),

św. Anny (1645),

św. Antoniego (1663),

św. Bonawentury (1663),

Matki Boskiej Niepokalanej.

Od 1605 r. w kościele zainstalowane były na chórze organy, ufundowane przez mieszczan: Andrzeja Grudzińskiego i Daniela Jastrzębskiego. W 1618 r. rozbudowano je, a w 1715 r. gruntownie wyremontowano. Przetrwały aż do kasaty kościoła. Dzwony kościelne nabywano sukcesywnie w pracowni Hermana Bennicka w Gdańsku, w latach 1563, 1605 i 1618 r.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Loreto – miejscowość i gmina w środkowych Włoszech, w regionie Marche, w prowincji Ankona, nad Adriatykiem. Według danych na rok 2010 gminę zamieszkiwało 12 325 osób przy gęstości zaludnienia 696,7 os./km².

Grobowce

W kościele do końca XVIII wieku chowano zmarłych w specjalnie do tego celu przygotowanych kryptach. Należeli do nich przede wszystkich zakonnicy, członkowie bydgoskiego konwentu. Chowano również (za opłatą) osoby świeckie, szczególnie zasłużone dla klasztoru i kościoła. Do ważniejszych osobistości pochowanych pod posadzką kościoła należeli m.in.:

Dzwonnica – budynek lub wydzielone pomieszczenie, w którym zawieszono dzwony, mający charakter sakralny lub świecki (np. beffroi przy ratuszu).. Najczęściej w postaci wieży.
Ambona (gr. szczyt, podwyższenie), kazalnica – w budownictwie sakralnym miejsce służące kapłanom do czytania tekstów liturgicznych, głoszenia kazań. Przybierała różne formy architektoniczne: od trybuny wspartej na kolumnach (V-VI wiek) do zawieszonej na ścianie lub filarze. W kościołach chrześcijańskich umieszczana zazwyczaj po lewej stronie nawy głównej, w pobliżu prezbiterium. W XX wieku ze względu na rozwój nagłośnienia nie było już wymagane, żeby ambona była na podwyższeniu, co spowodowało masowe budowanie ambon w prezbiterium, w pobliżu ołtarza. Ambony takie przybierają postać mównicy: małego podwyższenia ze stołem, na którym kładzie się lekcjonarz. Ambona szczególnie w poprzedniej formie była często bogato zdobiona, a w czasach baroku przybiera wyszukane formy, np. łodzi. Wtedy też umieszczano nieraz w kościołach dwie ambony, służące do dysput.

Paweł Koszucki, sekretarz królewski i wojski poznański, dzierżawca wsi królewskiej Bartodzieje – 1609 r.

Mikołaj Jastrzębski, admirator obserwancji bernardyńskiej – 1610 r.

Kazimierz Dornowski, szlachcic – 1695 r.

Katarzyna Raczyńska, żona sędziego nakielskiego – 1695 r.

Katarzyna Orzelska, szlachcianka – 1703 r.

Stanisław Piniński, burgrabia bydgoski – 1715 r.

Michał Komierowski szlachcic – 1766 r.

Teresa Grabowska, faworyta królewska – 1769 r.

Przebudowa w okresie pruskim

Dużych zniszczeń doznał kościół w 1812 r. w czasie pobytu wojsk rosyjskich. W 1817 r. władze pruskie dokonały kasaty klasztoru, jednak wywłaszczenie własności kościelnej nastąpiło dopiero po śmierci ostatniego zakonnika ojca Nagabczyńskego w 1829 r. Wtedy władze pruskie przekazały świątynię gminie ewangelickiej (1830), a klasztor ewangelickiemu seminarium nauczycielskiemu. Zlikwidowano wtedy arkadowy dziedziniec klasztorny oraz krużganki łączące kościół z klasztorem. W latach 1840-1860 zamieniono go na magazyn mebli, słomy, a nawet wytwórnię naboi. W 1838 r. podjęto decyzję o przemianowaniu kościoła na garnizonowy - dla żołnierzy wyznania katolickiego i ewangelickiego (niem. Simultankirche). Wtedy Prusacy zburzyli kaplicę loretańską. Również wnętrze kościoła zostało poważnie przebudowane.

Historia kultu religijnego w Bydgoszczy w przeważającej części dotyczy Kościoła katolickiego. Kościół ten we wszystkich okresach dziejów Bydgoszczy odgrywał znaczącą rolę. Pewien wpływ na obraz religijny miasta miała również reformacja w XVI i XVII wieku oraz kolonizacja niemiecka w wieku XIX, która doprowadziła do wzrostu znaczenia kościoła ewangelicko-unijnego.
Polichromia - wielobarwna ozdoba malarska ścian, sufitów, podniebienia sklepień, rzeźb stosowana do dekoracji wewnętrznych i zewnętrznych. Polichromie wykonywano nie tylko na materiałach kamiennych i tynkach, ale także na drewnie, wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń w budownictwie sakralnym i świeckim.

W latach 1864-1866 kościół został gruntownie odrestaurowany wg projektu Ferdinanda von Quasta na koszt Królestwa Prus. Główną inwestycją była przebudowa zachodniego szczytu kościoła w stylizacji neogotyckiej. Powstała wtedy okrągła wieża, kruchta oraz neogotycki szczyt zachodni.

Świątynia garnizonowa

Funkcja garnizonowa kościoła pozostała po odzyskaniu niepodległości w 1920 i temu celowi kościół służy aż do dnia dzisiejszego.

Stanisław Gall właściwie Stanisław Gała (ur. 21 kwietnia 1865 w Warszawie, zm. 11 września 1942 w Warszawie) - sufragan warszawski, biskup polowy Wojska Polskiego.
Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.

Kościół konsekrował w 1923 biskup polowy Stanisław Gall. W 1926 r. został przemianowany na wojskowy kościół parafialny pw. św. Jerzego. W czasie II wojny światowej świątynia była administrowana przez duszpasterstwo wojsk niemieckich. Od 1945 pełniła ponownie funkcję kościoła garnizonowego wojska polskiego. W 1952 r. nadano jej tytuł kościoła rektorskiego.

Kruchta (dawniej nazywana babińcem) – część kościoła, przedsionek poprzedzający wejście. Najczęściej wydzielony wewnątrz kościoła, może też być w formie przybudówki wyraźnie wyodrębnionej z bryły budynku.
Gotyk – styl w architekturze i innych dziedzinach sztuk plastycznych (rzeźbie, malarstwie i sztuce sepulkralnej), który powstał i rozwinął się w połowie XII wieku we Francji (Anglosasi uważają, że w Anglii) i swoim zasięgiem objął zachodniochrześcijańską Europę.

Kard. Stefan Wyszyński zmienił wezwanie kościoła 4 stycznia 1971 r. ze św. Jerzego na obecne. Ponowna konsekracja kościoła miała miejsce 31 maja 1971.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)