Kodeks - zbiór praw - Polski Serwis Naukowy

Kodeks (z łac. codex: księga, spis) – akt normatywny zawierający logicznie usystematyzowany zbiór przepisów regulujących określoną dziedzinę stosunków społecznych. Obecnie kodeksy są wydawane w formie ustaw; w II RP kilka kodeksów wydano w formie rozporządzenia z mocą ustawy. Kodeks może mieć moc prawną równą ustawie zwykłej (tak jest obecnie w polskim prawie), ale w niektórych systemach prawnych jego pozycja może być wyższa, wskutek czego przepisy innych ustaw sprzeczne z kodeksem podlegają uchyleniu. Normy kodeksowe, nawet jeśli są równe innym ustawom, mają jednak szczególne znaczenie ze względu na kompleksowość normowanych spraw i proces interpretacji przepisów.

Kodeks karny wykonawczy (k.k.w.) – akt normatywny regulujący zasady wykonywania orzeczeń sądowych w sprawach karnych i o wykroczenia, w tym o przestępstwa i wykroczenia skarbowe, a także kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności. W części ogólnej zawiera wykaz organów uprawnionych do wykonywania kar, środków karnych i innych rodzajów rozstrzygnięć, określa prawa i obowiązki skazanego, a także ustanawia podstawowe zasady wykonywania orzeczeń wspólne dla wszystkich typów rozstrzygnięć. Część szczególna zawiera natomiast szczegółowe reguły wykonywania poszczególnych rodzajów decyzji sądu.

Lex superior derogat legi inferiori (łac.: ustawa nadrzędna uchyla ustawę podrzędną) — zasada prawna przyjmująca, że norma prawna o wyższej mocy prawnej uchyla normę prawną o niższej mocy prawnej. Przykładowo, jeżeli norma zawarta w rozporządzeniu jest sprzeczna z normą zawartą w ustawie, należy stosować normę zawartą w ustawie. Zasada wyrażona tą paremią pozwala przede wszystkim jednoznacznie rozstrzygnąć wątpliwości jakie pojawiają się w przypadku kolizji norm prawnych, zwłaszcza ustaw i aktów podustawowych (wykonawczych). Gdyby zasada taka nie obowiązywała, akty stanowione przez ustawodawcę mogłyby być łatwo zmienione przez każdego ministra. W hierarchii generalnych aktów prawnych ustawa jest wyżej, ponieważ pochodzi od Sejmu i to ona ma pierwszeństwo, a rozporządzenie może być wydane tylko na podstawie ustawy i regulować tylko kwestie przypisane mu przez ustawę.

"Kodeks" jest tylko tytułem konkretnego aktu normatywnego. Niektóre ustawy regulujące całościowo daną dziedziną nie mają szczególnych nazw (np. ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych). Niektóre stosują inne nazwy: "prawo" lub "ordynacja", np. prawo o ruchu drogowym – tylko potocznie nazywane kodeksem drogowym.

Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy – polska ustawa uchwalona przez Sejm RP, regulująca prawo wyborcze. Zawiera przepisy dotyczące przeprowadzania wyborów parlamentarnych, wyborów prezydenckich, wyborów samorządowych i wyborów do Parlamentu Europejskiego, przepisy o warunkach ich ważności i przepisy karne za przestępstwa popełnione przeciwko wyborom. Ustawa wejdzie w życie z dniem 1 sierpnia 2011 roku. Wcześniejsze ustawy dotyczące wyborów zostaną uchylone zgodnie z art. 10 ustawy o przepisach wprowadzających ustawę - Kodeks wyborczy.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.

Kodeksy obowiązujące w polskim prawie

prawo materialne:

Kodeks cywilny – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.) – normuje zagadnienia ogólne prawa cywilnego, własność i inne prawa rzeczowe, zobowiązania oraz spadki.

Kodeks karny skarbowy – ustawa z dnia 10 września 1999 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765, z późn. zm.) – obejmuje prawo karne-skarbowe (sprawy o wykroczenia i przestępstwa skarbowe); jest to pierwsza tego typu kodyfikacja w historii polskiego ustawodawstwa.

Kodeks karny – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.) – reguluje zasady obowiązywania ustawy karnej oraz zasady odpowiedzialności (wina, sprawstwo, podżeganie, pomocnictwo, przygotowanie, usiłowanie, katalog kar i środków karnych oraz zabezpieczających, jak również przepisy dotyczące ich stosowania); zawiera również katalog przestępstw i ustawowe zagrożenia karą.

Kodeks morski – ustawa z dnia 18 września 2001 r. (Dz. U. z 2001 r. Nr 138, poz. 1545, z późn. zm.) – reguluje stosunki prawne związane z żeglugą morską; zawiera przepisy z zakresu prawa cywilnego morskiego, normy kolizyjne oraz podstawowe przepisy administracji morskiej.

Kodeks pracy – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94, z późn. zm.) – reguluje prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy w odniesieniu do wszystkich pracowników, bez względu na podstawę prawną ich zatrudnienia (w niektórych przypadkach tylko w zakresie nie uregulowanym przez ustawodawstwo szczególne).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 59, poz. 59, z późn. zm.) – reguluje zagadnienia małżeństwa, pokrewieństwa, opieki i kurateli.

Kodeks spółek handlowych – ustawa z dnia 15 września 2000 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037, z późn. zm.) – zawiera regulacje dotyczące spółek handlowych.

Kodeks wyborczy – ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 21, poz. 112, z póżń. zm.) – reguluje kwestię przeprowadzania wyborów i warunków ich ważności.

Kodeks wykroczeń – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. (Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756) – reguluje podstawowe zasady odpowiedzialności oraz zasady wymiaru kar i środków karnych za czyny zabronione, niebędące jednak przestępstwami; zawiera katalog większości typowych wykroczeń oraz odpowiednich do nich sankcji.

Wspólnotowy Kodeks Celny – rozporządzenie Rady (EWG) nr 2913/92 z dnia 12 października 1992 r. (Dz. Urz. WE L 302 z 19.10.1992, ze zm.).

Wspólnotowy Kodeks Wizowy – rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 810/2009 z dnia 13 lipca 2009 r. (Dz. Urz. WE L 243 z 15.09.2009, ze zm.).

prawo proceduralne:

Kodeks karny wykonawczy – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 90, poz. 557, z późn. zm.) – reguluje zasady i tryb wykonywania kar i środków karnych, aresztu tymczasowego, środków zabezpieczających.

Kodeks postępowania administracyjnego – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.) – reguluje postępowanie przed organami administracyjnymi w związku z wydawaniem decyzji administracyjnych oraz zaświadczeń, jak również rozstrzyganie sporów o właściwość.

Kodeks postępowania cywilnego – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.) – reguluje właściwości sądów oraz tryb postępowania przed nimi w sprawach cywilnych.

Kodeks postępowania karnego – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555, z późn. zm.) – reguluje właściwości sądów oraz tryb postępowania przed nimi w sprawach karnych.

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia – ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. (Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 848, z późn. zm.) – reguluje tryb postępowania przed sądami w sprawach o wykroczenia.

zielone księgi:

Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej – Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości, Ministerstwo Sprawiedliwości Warszawa 2006.

Kodeksy obowiązujące w prawie rosyjskim

Kodeks postępowania arbitrażowego – Арбитражный процессуальный кодекс (reguluje postępowanie arbitrażowe przy państwowych sądach zajmujących się arbitrażem w działalności gospodarczej, przyjęty w 2002 r.),

Kodeks budżetowy – Бюджетный кодекс (reguluje zasady tworzenia i realizacji budżetów podmiotów i samej Federacji Rosyjskiej, 1998 r.),

Kodeks wodny – Водный кодекс (reguluje korzystanie z zasobów wody, 2006),

Kodeks Lotniczy – Воздушный кодекс (1997 r.),

Kodeks Urbanistyczny – Градостроительный кодекс (reguluje prawo budowlane, 2004),

Kodeksu cywilny – Гражданский кодекс (przyjęty w częściach w 1994 r., drugiej - w 1996 r., trzeciej - w 2001 r., czwartej - w 2006),

Kodeks postępowania cywilnego – Гражданский процессуальный кодекс (przyjęte w 2002),

Kodeks mieszkalnictwa – Жилищный кодекс (reguluje stosunki związane z pomieszczeniami mieszkalnymi, ich użytkowaniem, 2004 r.),

Kodeks Ziemski – Земельный кодекс (reguluje stosunki w handlu i wykorzystania zasobów ziemi, 2001 r.),

Kodeks śródlądowego transportu wodnego – (2001 r.),

Kodeks administracyjny – Кодекс об административных правонарушениях (reguluje odpowiedzialność administracyjną (wykaz przestępstw może być uzupełniony na szczeblu regionalnym) w przypadku jednostek administracji publicznej oraz sprawy sądownictwa administracyjnego, 2001 r.),

Kodeks Marynarki Handlowej – Кодекс торгового мореплавания (2001 r.),

Kodeks leśny – Лесной кодекс (przyjęte w 2006),

Kodeks Podatkowy – Налоговый кодекс (przyjęty w 1998, i 2000 r.),

Kodeks Rodzinny – Семейный кодекс (1995 r.),

Kodeks Celny – Таможенный кодекс (2003 r.),

Kodeks Pracy – Трудовой кодекс (2001),

Kodeks karny wykonawczy – Уголовно-исполнительный кодекс (reguluje tylko wykonywanie sankcji, 1997 r.),

Kodeks postępowania karnego – Уголовно-процессуальный кодекс (reguluje procedurę odpowiedzialności karnej 2001),

Kodeks karny – Уголовный кодекс (regulują przepisy ogólne odpowiedzialności karnej, określa kary, i zawiera wykaz czynów uważanych za przestępstwo, 1996 r.).

Kodeksy obowiązujące w prawie niemieckim

Kodeks Karny – Strafgesetzbuch (1 stycznia 1872 r.)

Kodeks Prawa Socjalnego – Sozialgesetzbuch (reguluje wszystkie zagadnienia ustawodawstwa socjalnego takie jak ubezpieczenia społeczne, prawo do zasiłków czy dodatków oraz postępowanie przed sądami ubezpieczeń społecznych, 1 stycznia 1976 r.),

Kodeks cywilny – Bürgerliches Gesetzbuch (1 stycznia 1900),

Kodeks handlowy – Handelsgesetzbuch (1 stycznia 1900),

Kodeks prawa budowlanego – Baugesetzbuch (1 lipca 1987)

Międzynarodowy kodeks karny – Völkerstrafgesetzbuch (reguluje prawo karne z zakresu zbrodni wojennych, ludobójstwa i zbrodni przeciwko ludzkości, 30 czerwca 2002 r.),

Kodeks ochrony środowiska – Umweltgesetzbuch (projektowany z inicjatywy Ministerstwa Środowiska).

Kodeksy obowiązujące w prawie austriackim

Kodeks cywilny – Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch (1 stycznia 1812 r.),

Kodeks karny – Strafgesetzbuch (1 stycznia 1975 r.),

Kodeks handlowy – Unternehmensgesetzbuch (1 stycznia 2007 r.).

Kodeksy obowiązujące w prawie szwajcarskim

Kodeks cywilny – Zivilgesetzbuch (1 stycznia 1912 r.),

Kodeks karny – Strafgesetzbuch (1 stycznia 1942 r.).

Inne kodeksy

Powszechnie uważa się, że pierwszym zbiorem praw, znanym jako kodeks, był kodeks Hammurabiego. Jednak znane są przynajmniej trzy wcześniejsze kodeksy - kodeks sumeryjskiego króla Ur-Nammu (ok. 2060 r. p.n.e.), kodeks Lipit-Isztar, władcy miasta Isin (początek II tysiąclecia p.n.e.) oraz akadyjski Kodeks z Esznunny (jw.). Do innych ważnych bądź znanych kodeksów należały: Kodeks Justyniana, Kodeks Napoleona, Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r., austriacki Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch (tzw. ABGB), niemiecki Bürgerliches Gesetzbuch (tzw. BGB) i szwajcarski Zivilgesetzbuch; kodeks Bushido.

Kodeks morski - ustawa (aktualnie z dnia 18 września 2001 r.) ogłoszona w Dz. U. z 2001 r. Nr 138, poz. 1545 regulująca stosunki prawne związane z żeglugą morską. Stosuje się go do morskich statków handlowych. Ma także zastosowanie do statków morskich używanych wyłącznie do celów naukowo-badawczych, sportowych lub rekreacyjnych (z wyjątkiem przepisów o przewozie ładunku lub pasażerów oraz przepisów o awarii wspólnej).

Kodeks pracy (кодекс законов о труде) - jeden z najważniejszych aktów prawnych po rewolucji październikowej i pierwszy kodeks pracy w historii Rosji. Został zastąpiony kodeksem pracy z 1922 r.

Kościół katolicki posługuje się własnym Kodeksem prawa kanonicznego.

Przypisy

Optymalna wizja Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej.
Władysław Rozwadowski: Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł. Poznań: Ars boni et aequi, 1992, s. 36.

Zobacz też

etykieta

etyka i deontologia

Pierwszy radziecki kodeks pracy

Linki zewnętrzne

Polskie Kodeksy (wersja HTML)