Kodeks Justyniana - Polski Serwis Naukowy

Strona tytułowa wydania z 1583

Kodeks Justyniana (łac. Codex Iustinianus) – jedna z trzech części wielkiej kompilacji prawa rzymskiego podjętej w latach 528–534 przez cesarza Justyniana I Wielkiego.

Justynian rozpoczął prace nad Kodeksem rok po wstąpieniu na tron. W tym celu powołał specjalną komisję, w skład której weszło siedmiu urzędników cesarskiej administracji wysokiego szczebla (byli wśród nich m.in. Trybonian i Theophilus). Komisja zakończyła swoje prace po upływie kolejnego roku i 7 kwietnia 529 roku ogłoszono pierwszy dokument w ramach Kodeksu, tzw. Codex vetus, którego treść nie dochowała się do naszych czasów. Kilka lat później, w 534 roku, ogłoszono tzw. Codex repetitae praelectionis, który zastąpił Codex Vetus.

Ius publice respondendi – uprawnienie, przywilej nadawany niektórym prawnikom rzymskim przez cesarza. Nadany pierwszy raz przez cesarza Augusta. To uprawnienie, w myśl zasady ex aequo et bono pozwalało prawnikom korygować surowe i niesprawiedliwe zasady prawa. Prawnicy udzielali w ten sposób opinii "pod autorytetem cesarza". Powstała w ten sposób kategoria jurystów o autorytecie uznanym oficjalnie przez cesarza. Ci juryści "autoryzowani" wpływali w sposób stanowczy na kierunek orzecznictwa, a ich zgodna opinia uzyskała znaczenie prawotwórcze.

Trybonian (łac. Tribonianus) - prawnik rzymski, minister dworu i sprawiedliwości na dworze bizantyjskiego cesarza Justyniana Wielkiego. Specjalna komisja pod jego kierownictwem w ciągu siedmiu lat dokonała kodyfikacji prawa rzymskiego, tworząc trzy z czterech części wielkiej kodyfikacji, określonej później wspólnym mianem Corpus Iuris Civilis.

Kodeks Justyniana składa się z 12 ksiąg podzielonych na tytuły. Zawierają one szereg konstytucji cesarzy rzymskich, z których najstarsze pochodzą z czasów Hadriana, z wyszczególnieniem imienia cesarza, który przyjął dany dokument, adresata konstytucji oraz daty i miejsca jej ogłoszenia.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Poza Kodeksem Justyniana w skład kodyfikacji justyniańskiej wchodzą jeszcze dwa dzieła:

Digesta Iustiniani (Digesta seu Pandectae) – zbiór 50 ksiąg zawierających fragmenty (9 123) z pism 38 prawników rzymskich, poczynając od I wieku p.n.e. aż do III wieku n.e., będący najobszerniejszą częścią kodyfikacji Justyniana; ukończony w 533. Z założenia fragmenty w nim zawarte miały pochodzić od prawników posiadających przywilej ius publice respondendi, jednakże kompilatorzy wykorzystali również dzieła będące wynikiem działalności trzech prawników z okresu przedklasycznego, którzy na dobrą sprawę przywileju tego posiadać nie mogli (przywilej ten został wprowadzony przez Augusta).

Institutiones Iustiniani (Institutiones sive Elementa) – podstawowe wiadomości z zakresu prawa, o charakterze podręcznikowym, zebrane w czterech księgach; oparte były głównie na Instytucjach Gaiusa z II w n.e. oraz podręcznikach takich prawników jak: Florentinus, Marcjan, Ulpian. Instytucje, będące częścią kodyfikacji Justyniana, posiadały również moc ustawy. Zostały ukończone 21 listopada 533.

Przypisy

Nie można w tym wypadku mówić o kodyfikacji, gdyż Digesta były jedynie zbiorem szeregu wypowiedzi jurystów na temat problemów prawnych, nie zaś nowym prawem - "Prawo Rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Berier, Warszawa 2009

Linki zewnętrzne

Digitaliacja wyd. Corpus Iuris Civilis z XVI wieku