Kodeks Zografski - Polski Serwis Naukowy

Kodeks Zografski, 1 karta

Codex Zographensis

Kodeks Zografski (łac. Codex Zographensis) — rękopis, składający się z 304 pergaminowych kart i zawierający tekst czterech Ewangelii, synaksarion i menologium. Ze względu na archaiczne cechy językowe zaliczany do najważniejszych zabytków języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.

Cyrylica – pismo alfabetyczne służące do zapisu języków wschodniosłowiańskich, większości południowosłowiańskich i innych. Nazwa nawiązuje do apostoła Słowian – św. Cyryla, który wspólnie ze św. Metodym, prowadząc misję wielkomorawską wśród Słowian zapisał i wprowadził do liturgii język słowiański. Do zapisu tego języka zostały stworzone dwa alfabety – głagolica i później cyrylica (pismo uproszczone na bazie dużego alfabetu greckiego – majuskuły oraz głagolicy, z której zostały przeniesione niektóre litery).

Jer to głoska tworząca sylabę, tzw. półsamogłoska lub samogłoska zredukowana. Jery powstały w wyniku skrócenia samogłosek i oraz u, jak również innych samogłosek wywodzących się z języka praindoeuropejskiego. Szacuje się, że zaczęły funkcjonować we wczesnej epoce prasłowiańskiej.

Kodeks zawiera 288 pisanych głagolicą kart, przekazujących tekst Ewangelii oraz 16 kart, zawierających synaksarion. Większość tekstu, pisana tzw. okrągłą głagolicą, datowana jest na koniec X lub początek XI w. Fragment ten, odzwierciedlający zachodniobułgarskie (macedońskie) cechy dialektalne, zaliczany jest do tzw. kanonu języka s-c-s. Tekst pierwotny nie jest pełny, brakuje w nim ogółem 17 kart. Zostały one uzupełnione w późniejszym okresie, przez innego kopistę, na co wskazuje m.in. forma pisma (tzw. kanciasta głagolica), odnoszona do końca XI bądź początku XII w. Do teksu dołączony został synaksarion, zapisany cyrylicą. Cyrylicą pisane są również drobne notki i uwagi późniejszych użytkowników kodeksu, naniesione na tekst głagolicki.

Aleksander II Nikołajewicz (ros. Александр II Николаевич) (ur. 29 kwietnia 1818 w Moskwie, zm. 13 marca 1881 w Sankt Petersburgu) – cesarz Wszechrusi w latach 1855-1881, syn Mikołaja I (1825-1855) z dynastii Romanowów i Charlotty Hohenzollern (1798-1860), księżniczki pruskiej, która po przejściu na prawosławie nosiła imię Aleksandry Fiodorowny.

Izmaił Iwanowicz Sriezniewski, (ur. 13 czerwca 1812 w Jarosławiu, zm. 21 lutego 1880 w Petersburgu) – rosyjski slawista i etnograf. Profesor uniwersytetu w Charkowie i od roku 1847 w Petersburgu. W roku 1831 wydawał Ukrainskij almanach, w latach 1833 - 1838 almanach Zaporożskaja starina, autor prac z zakresu literatury ukraińskiej, folkloru, etnografii i historii języka rosyjskiego, m.in. Mysli ob istorii russkogo jazyka (1849), Driewnije pamiatniki russkogo piśma i jazyka X-XIV w. (1863 - 1866), Matieriały dla słowaria driewnierusskogo jazyka, t. 1-3 (1893 - 1912).

Rękopis znaleziony został w 1843 r. przez Antuna Mihanovicia w klasztorze Zografu na Athosiе. W 1844 roku zapoznał się z nim Wiktor Grigorowicz, a w 1875 roku został sfotografowany przez Piotra Sewastianowa. W 1860 roku klasztor podarował rękopis carowi Aleksandrowi II, który przekazał go dla Publicznej Biblioteki w Petersburgu (dzisiaj Rosyjska Biblioteka Narodowa), gdzie od tej pory jest przechowywany (pod numerem katalogowym Глаг. 1).

Klasztor Zografu (bułg.: Зографски манастир, Zografski manastir; grec.: Μονή Ζωγράφου, Moní Zográphou), jest jednym z klasztorów na Górze Athos. Położony jest w południowo-wschodniej części półwyspu. Zajmuje dziewiąte miejsce w atoskiej hierarchii. Klasztor założony został w końcu IX, bądź na początku X wieku. Nazwa klasztoru pochodzi od św. Jerzego.

Menologium (gr. – menologion) – w Kościele greckim księga liturgiczna zawierająca zbiór krótkich opisów żywotów świętych w układzie kalendarza kościelnego, przeznaczona do odczytywania w trakcie nabożeństwa. W Kościele katolickim odpowiednikiem tej księgi jest martyrologium.

W 1856 r. rosyjski slawista Izmaił Sriezniewski opublikował fragmenty kodeksu, przepisane i podesłane mu przez Bułgara o nazwisku Petkowicz. Pełne wydanie naukowe (przetranskrybowane na cyrylicę) zostało dokonane przez Viatroslava Jagicia: Quattuor evangeliorum codex glagoliticus olim Zographensis nunc Petropolitanus, Berolini, 1879. Poprawki do oryginalnego wydania Jagicia opublikował Leszek Moszyński w opracowaniu Ze studiów nad rękopisem Kodeksu Zografskiego, Wrocław - Warszawa - Kraków 1961. Do tej pory nie ukazało się krytyczne wydanie kodeksu, zawierająca faksymile poszczególnych kart wraz z komentarzem, jakkolwiek niektóre fragmenty kodeksu często są reprodukowane w opracowaniach paleograficznych, podręcznikach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego itp.

Autonomiczna Republika Góry Athos, Athos, Święta Góra (nowogr. Άγιο Όρος, grec. staroż. Ἅγιον Ὄρος) – górzysty półwysep w Grecji, posiadający status okręgu autonomicznego, zamieszkiwanego wyłącznie przez mnichów prawosławnych.

Aoryst (gr. ἀόριστος aoristos - "nieokreślony" lub "nieograniczony"), czasem nazywany z łaciny aoristus - czas lub aspekt gramatyczny, występujący w niektórych językach. W wielu językach pełni przede wszystkim funkcję czasu przeszłego dokonanego (często przeciwstawionego jednak perfectum, mogącemu także wyrażać czynności dokonane, ale o bliższym niż aoryst związku z teraźniejszością), znane są jednak również użycia aorystu jako aspektu czasu przyszłego i / lub trybu przypuszczającego lub życzącego (optativus). Najbardziej znanym przykładem języka o wszystkich tych funkcjach aorystu jest greka klasyczna. Aoryst istnieje też w sanskrycie, języku bułgarskim, serbsko-chorwackim, macedońskim, językach łużyckich i innych.

Język kodeksu dokumentuje stan języka s-c-s z przełomu X i XI w., z charakterystycznymi dla tego okresu zmianami fonetycznymi: zanikiem jerów (co na piśmie jest wyrażane sporadycznym opuszczeniem liter ъ i ь, w miejscach, gdzie zgodnie z etymologią wyrazu powinny one być), mieszaniem jerów oraz ich wokalizacją (w tekście zamiast znaków pierwotnych ъ i ь pojawiają się litery о, е).

Vatroslav Jagić (ur. 6 lipca 1838, Varaždin w Chorwacji zm. 5 sierpnia 1923 w Wiedniu), był badaczem języka chorwackiego i znanym slawistą. Współtwórca fundamentów slawistyki historycznej i językoznawczej.

Głagolica () – najstarsze pismo słowiańskie, stworzone przez misjonarza-apostoła św. Konstantego zwanego Cyrylem, który wraz z bratem Metodym zapisał w IX w. za jego pomocą język słowiański używany w okolicach Salonik; głagolica była pierwotnym alfabetem języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, który miał być językiem liturgicznym Słowian, a w swojej późniejszej fazie rozwojowej, jako język cerkiewnosłowiański na wiele wieków pozostał językiem literackim wykształconych warstw w kręgu religii prawosławnej.

Przykłady:

многъ zamiast мъногъ

зло zamiast зъло

днесь zamiast дьньсь itp.

W rękopisie występują greckie słowa, nie przetłumaczone na język słowiański (тектонъ — cieśla, алавастръ — naczynie z alabastru, архисинагогъ — przełożony synagogi, архитриклинъ — gospodarz wesela, игемонъ — zarządca, геена — miejsce wiecznych mąk i inne).

Synaksarion, synaksariusz (gr. Συναξάριον, od συναγειν – zbierać razem) – księga liturgiczna zawierająca krótkie życiorysy świętych na każdy dzień roku. Używana w kościele prawosławnym i kościołach przedchalcedońskich. W Kościele katolickim jej odpowiednikiem jest Martyrologium, odczytywane zazwyczaj w klasztorach.

Język kodeksu stosuje archaiczne słowiańskie formy gramatyczne (np. aoryst prosty, tzw. asygmatyczny). Cecha ta zbliża Kodeks Zografski do Mszału Kijowskiego i innych pisanych głagolicą rękopisów.

Portal:
Biblia

Przypisy

Б. Цонев, История на българский езык, t. I, София 1919, s. 167.
W 1954 r. ukazał się reprint wydania Jagicia: Graz: Akademischer Druck- und Verlagsanstalt, 1954

Bibliografia

V. Jagić: Studien über das altslovenische Zographosevangelium. Archiv für slavische Philologie I, II, 1876-1877.

V. Jagić: Quattuor evangeliorum Codex glagoliticus olim Zographensis nunc Petropolitanus. Berolini: 1879.

N. Grunskij: K Zografskomu evangeliju. In: Sbornik Otdelenija russkogo jazyka i slovesnosti Akademii Nauk LXXXIII, No. 3, 1907.

N. van Wijk: Palaeoslovenica. I. O prototypie cerkiewno-sl/owian'skiego "Codex Zographensis". Rocznik Slawistyczny IX, 1921.

N. van Wijk: Ešče raz o Zografskom četveroevangelii. Slavia I, 1922/23.

J. Kurz: K Zografskému evangeliu. Slavia IX, 1930/31, XI, 1932.