Kolegium Jezuitów na ilustracji z początku XIX wieku

Kolegium Jezuitów w Mińsku (łac. Collegium Minscense Societatis Jesu, biał. Мінскі езуіцкі калегіум, Minski jezuicki kalehium, ros. Минский иезуитский коллегиум, Minskij ijezuitskij kollegium) – zespół klasztorny jezuitów w Mińsku na Białorusi. W jego skład wchodził kościół, budynek klasztorny, szkoła (prowadzona przez jezuitów w okresie 1656–1773) i późniejsze pomieszczenia konsystorialne. Mińska szkoła jezuitów zapewniała wykształcenie w zakresie nauk humanistycznych.

Jezuici przybyli do Mińska w połowie XVII wieku. Na ich siedzibę przeznaczono dwór przy ulicy Kojdanowskiej. Z czasem posiadłość zakonna była poszerzana i rozbudowywana, aż przed kasatą jezuitów w 1773 roku obejmowała niemal cały kwartał w południowo-wschodniej części Wysokiego Rynku. Zespół kolegium jezuickiego powstawał od końca XVII do pierwszej połowy XVIII wieku. Większą część zespołu zniszczono podczas przebudowy miasta po drugiej wojnie światowej. Do naszych czasów zachowała się kościół pojezuicki, będący archikatedrą archidiecezji mińsko-mohylewskiej, i część jednego z budynków, gdzie – po modernizacji – mieści się liceum muzyczne.

Lokalizacja

Zespół budynków pojezuickich na obrazie Napoleona Ordy

Kolegium Jezuitów na pocztówce z początku XX wieku

Zespół klasztorny ulokowany był w południowo-wschodniej części mińskiej dzielnicy Wysoki Rynek. Znajdował się w kwartale, ograniczonym od północnego wschodu Wysokim Rynkiem (obecnie Plac Wolności), od południowego wschodu – ulicą Zborową (obecnie Internacjonalna), od południowego zachodu – ulicą Felicjańską (obecnie Komsomolska), od północnego zachodu – ulicą Kojdanowską (obecnie Rewolucyjna). Kościół pojezuicki od 1993 roku pełni funkcje kościoła katedralnego archidiecezji mińsko-mohylewskiej (Plac Wolności 9). W jednym z budynków byłego kolegium jezuickiego (Plac Wolności 7) znajduje się obecnie Republikańskie Gimnazjum-Koledż przy Białoruskiej Państwowej Akademii Muzycznej. Podarowany jezuitom w 1656 roku pałac Hegera mieścił się na ulicy Kojdanowskiej (obecnie Rewolucyjna 1).

Historia

Według historyka zakonnego jezuitów, Franciszka Rzepnickiego, jezuici przybyli do Mińska w pierwszej połowie XVII wieku. Sprowadził zakonników do miasta w 1631 roku książę Paweł Sanguszko, ufundowawszy im kościół i kolegium. Inne źródła podają rok 1654, gdy biskup smoleński książę Hieronim Sanguszko nadał mińskim jezuitom stały fundusz. Od mieszczanina Jegora Hegera kupił dla nich murowany pałacyk na rogu ulicy Kojdanowskiej i Wysokiego Runku, który zakonnicy przeznaczyli na swoją siedzibę. W początkowym okresie działalności zakonników w Mińsku ich wspólnota miała status misji, zależnej od kolegium w Nieświeżu. W 1686 roku jezuici otrzymali status rezydentów, w 1714 roku – kolegium, co było wyznacznikiem wysokiego poziomu szerzonej przez nich oświaty.

Budynki rezydencji do końca XVIII wieku były systematycznie modernizowane. Dzięki darom Ogińskich i Brzostowskich jezuici wznieśli drewniany budynek szkoły i kościół. Placówka edukacyjna w ciągu wieku działalności jezuitów w Mińsku zmieniała swoją lokalizację. Do 1699 roku w miejsce drewnianej szkoły wzniesiono murowaną. Dnia 24 kwietnia 1700 roku uroczyście poświęcono kamień węgielny nowego murowanego kościoła. 16 kwietnia 1710 roku biskup wileński Konstanty Kazimierz Brzostowski konsekrował świątynię pod wezwaniem Jezusa, Maryi Panny i Św. Barbary. W 1716 roku stary kościółek został przystosowany pod szkołę. W 1723 roku ówczesny rektor Jakub Wołodkowicz zainicjował budowę murowanego gmachu, który budowano z przerwami w latach 1733–1739 i 1748.

W 1723 roku rozpoczęła się przebudowa domu Hegera i wznoszenie przy północno-zachodnim rogu kościoła murowanego dwukondygnacyjnego budynku, w którym znajdowały się pokoje profesorów i magistrów. Później równolegle do ulicy Kojdanowskiej dobudowano do niego trzykondygnacyjne skrzydło, gdzie znalazły się między innymi kuchnia i refektarz. Ostateczny wygląd zespołu uformował się w 1750 roku wraz z zakończeniem budowy wieży zegarowej. Znajdowała się ona na środku fasady od strony Wysokiego Rynku. W 1737 roku (lub w 1749 roku) obok kościoła pojawił się budynek apteki z pomieszczeniami do przygotowywania lekarstw, wzniesiono też zabudowania gospodarcze i pomocnicze. W tym czasie w Kolegium Jezutów wykładano retorykę, poezję, syntaktykę, gramatykę, teologię, język hebrajski, etykę, matematykę, fizykę, logikę, metafizykę. Działał szkolny teatr i najlepsza w mieście biblioteka. W roku 1770 roku przebudowany został budynek szkoły – wejście znalazło się u podstawy wieży zegarowej. W 1773 roku bulla papieska skasowała zakon jezuitów. Kościół otrzymał rangę parafialnego. Na bazie kolegium utworzono sześcioletnią, świecką szkołę powiatową, podlegającą Komisji Edukacji Narodowej.

Po drugim rozbiorze Polski Mińsk znalazł się w granicach Imperium Rosyjskiego. Po 1798 roku, gdy została erygowana rzymskokatolicka diecezja mińska, w obrębie kolegium, na wysokości katedralnej absydy, wzniesiono trzykondygnacyjny gmach na potrzeby konsystorza. W 1799 roku budynek dawnej szkoły jezuickiej został całkowicie przebudowany i przeznaczony na siedzibę gubernatora mińskiego. Do 1820 roku kolegium zajmowały sale zebrań, następnie Duma Miejska, a od 1852 roku – skarbiec. Wieża kolegium stała się wieżą obserwacyjną straży pożarnej.

W okresie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w pojezuickich budynkach mieściły się urzędy państwowe. Wieża przed kolegium, zarówno jak i sam budynek klasztorny, została spalona w czasie drugiej wojnie światowej i ostatecznie zburzona w latach pięćdziesiątych. W 1951 roku przebudowano katedrę na kompleks sportowy towarzystwa "Spartak": rozebrano kościelne wieże, dobudowano do katedry nową fasadę w stylu "klasycyzmu stalinowskiego", zniszczono figurowy attyk nad absydą, kopuły nad bocznymi kaplicami; wnętrze świątyni podzielono stropami na kilka pięter. Budynek byłej szkoły jezuickiej (późniejsza siedziba gubernatora) w 1968 roku został przebudowany i zmodernizowany w czterokondygnacyjny gmach i przeznaczony na szkołę muzyczną. 15 grudnia 1993 roku kościół pojezuicki został zwrócony wiernym. Jego wygląd zewnętrzny przywrócono do pierwotnego kształtu. Trwają prace restauratorskie nad wnętrzem świątyni.