Kolej średnicowa w Warszawie - Polski Serwis Naukowy

Wiadukt linii średnicowej nad ul. Kruczkowskiego

Dolny budynek stacji Warszawa Powiśle przed remontem w 2007 roku

Widok peronów i wschodniego wjazdu do Tunelu Średnicowego

Tunel średnicowy widok od strony Powiśla

Kolej średnicowa w Warszawie składa się z dwóch linii kolejowych (po 2 tory każda) łączących węzłowe dworce Warszawa Wschodnia i Warszawa Zachodnia.

Koleje Mazowieckie (KM) – spółka pasażerskich przewozów kolejowych utworzona wspólnie przez samorząd województwa mazowieckiego oraz Przewozy Regionalne Sp. z o.o. (obecnie bez udziałów), na bazie dotychczasowego Mazowieckiego Zakładu Przewozów Regionalnych tejże spółki.
Warszawa Wschodnia, znana jako Dworzec Wschodni, właściwie Warszawa Wschodnia Osobowa – jeden z ważniejszych warszawskich dworców kolejowych, położony na warszawskiej linii średnicowej. Budynek dworca położony jest w dzielnicy Praga Północ między ulicami Kijowską a Lubelską, na zachodnim krańcu rozległych terenów stacji. Pod względem ogólnej liczby odprawianych pociągów jest głównym dworcem Warszawy. Wszystkie pociągi zatrzymujące się na Dworcu Centralnym i Śródmieściu – dwóch dworcach o największej liczbie pasażerów – zatrzymują się również na Dworcu Wschodnim (nie dzieje się tak na Dworcu Zachodnim).

Pierwsza linia (starsza) wykorzystywana jest przez Koleje Mazowieckie i Warszawską Szybką Kolej Miejską. W jej skład wchodzą dworce: Warszawa Stadion, Warszawa Powiśle, Warszawa Śródmieście i Warszawa Ochota. Pociągi na tej linii kursują w godzinach szczytu co 4 minuty w obie strony. Sama z siebie linia jest dobrą alternatywą dla metra (obowiązują na niej niedrogie bilety I strefy, a także wspólny bilet ZTM-KM, zwłaszcza po tym jak Koleje Mazowieckie wyremontowały przystanki i zaczęły wymianę taboru kolejowego.

Warszawa Ochota - przystanek kolejowy położony na terenie warszawskiej Ochoty przy pl. Artura Zawiszy, tworzący węzeł przesiadkowy na warszawskiej linii średnicowej.
Warszawa Stadion – przystanek osobowy Polskich Kolei Państwowych położony na terenie warszawskiej Pragi Południe przy ul. Sokolej, w pobliżu budowanego Stadionu Narodowego.

Druga linia (młodsza) obsługuje tylko dworzec Warszawa Centralna, a więc ruch pociągów dalekobieżnych i część regionalnych (wyjeżdżających poza aglomerację). Dworzec ten zastąpił zniszczony w czasie wojny Dworzec Główny w Warszawie. Na tej nitce pociągi jeżdżą z szczycie komunikacyjnym co kilka minut (minimalny interwał ok. 3 min 45 sekund)

Warszawskie metro – system kolei podziemnej w mieście stołecznym Warszawie, także spółka miejska Metro Warszawskie sp. z o.o. obsługująca tę kolej.
Warszawa Centralna – największy i najważniejszy dworzec kolejowy w Warszawie. Znajduje się w Śródmieściu, w Al. Jerozolimskich 54, u zbiegu z al. Jana Pawła II i ul. Emilii Plater, nad tunelem średnicowym, łączącym dworzec z sąsiednimi stacjami Warszawa Wschodnia i Warszawa Zachodnia. Wg kategoryzacji PKP, dworzec ma najwyższą kategorię, A.

Obie linie przechodzą przez śródmieście Warszawy tunelem średnicowym; pozostała część linii biegnie zaś wykopem bądź na powierzchni ziemi. Dworce Śródmieście i Centralny znajdują się nieopodal stacji metra Centrum.

Tunel średnicowy (o długości 1175 m) stanowi główną część linii i ma dwie nawy zawierające po parze torów oraz głowice torowe Dworca Centralnego. Na stropie tych tuneli ustanowiono m.in. przejście podziemne pod rondem Romana Dmowskiego, gdzie jest to widoczne, gdyż korytarze mają mniejszą wysokość. W miejscu tym przeprowadzono I linię metra (przesiadka między Śródmieściem i stacją Centrum wymaga wyjścia na powierzchnię).

Most średnicowy w Warszawie – most kolejowy nad Wisłą leżący na trasie warszawskiej linii średnicowej, zbudowany w latach 1921-1931 w celu połączenia dworca Głównego z dworcem Terespolskim (Wschodnim).
Szybka kolej miejska (także skm, kolej miejska, niem. Stadt-Schnellbahn, S-Bahn) – wysokowydajny system kolejowy przeznaczony dla lokalnego transportu pasażerskiego w dużych miastach i zespołach miejskich. Dla kolei miejskich charakterystyczne są prędkości handlowe 2–3 razy wyższe od osiąganych przez autobusy miejskie i duża częstotliwość kursowania pociągów.

Część wykopu od ul. Żelaznej do Jana Pawła II została przykryta częściowo płytą, na której m.in. postawiono budynek (róg Żelaznej i Al. Jerozolimskich) oraz planuje się dalszą zabudowę. Dalsza część wykopu też będzie zabudowana na płytach nad wykopem.

Tunel ma dwa wyjścia awaryjne i dwa ewakuacyjne: do ww. przejścia podziemnego oraz w chodniku przed budynkiem Centrum Finansowego. Wyjścia awaryjne mają postać krat w chodniku.

A13 Centrum – stacja pierwszej linii metra w Warszawie zlokalizowana przy rondzie Dmowskiego, w okolicy placu Defilad przy Pałacu Kultury i Nauki. Głównymi ulicami w okolicy są ul. Marszałkowska i Al. Jerozolimskie.
Tunel średnicowy – tunel, najczęściej kolejowy, wybudowany na trasie linii średnicowej przebiegającej przez środek miasta lub aglomeracji ("wzdłuż średnicy" umownego centrum - stąd nazwa) umożliwiając bezkolizyjny przejazd pociągów.

Historia

XIX wiek

W XIX, gdy powstały w Warszawie linie kolejowe zakończone dworcami czołowymi - Wiedeńskim (później nazwany Głównym) oraz Terespolskim (Wschodni) nie przewidziano początkowo połączenia między nimi, gdyż przewidywany ruch miał być ograniczony. Linie te miały różne szerokości torów (wiedeńska - normalną 1435 mm; terespolska - "rosyjską" 1520 mm). Szybki rozwój kolei spowodował konieczność zbudowania linii obwodowej, która pozwoliła na przeładunki na stacji stycznej (obecnie tereny byłej prowizorycznej stacji Warszawa Główna). Ruch pasażerski odbywał się między dworcami za pomocą tramwaju konnego (zajezdnia historyczna przy ul. Inżynierskiej), który stał się jednocześnie zaczątkiem warszawskiej sieci tramwajowej.

Szybka Kolej Miejska w Warszawie jest przedsiębiorstwem w formie spółki z o.o. obsługującym naziemną linię szybkiej kolei miejskiej łączącej centrum Warszawy z jej obrzeżami oraz przedmieściami. Linia ta jest zaczątkiem sieci SKM (kolei aglomeracyjnej) obejmującej cały węzeł kolejowy Warszawy. Wraz z metrem i tramwajami ma tworzyć zasadniczą sieć komunikacji miejskiej w Warszawie, uzupełnioną przez autobusy. Warszawska Szybka Kolej Miejska świadczy usługi na już istniejących liniach kolejowych zarządzanych przez PKP Polskie Linie Kolejowe. Dysponuje taborem kolejowym typu 14WE, 19WE i okresowo EN57.
Warszawa Powiśle – przystanek kolejowy Polskich Kolei Państwowych na warszawskiej linii średnicowej, położony na terenie warszawskiego Śródmieścia, przy ul. Leona Kruczkowskiego.

W związku z nadzwyczajną szerokością Alej Jerozolimskich (40 m), już w 1884 inż. Rohan i Zieliński przedstawili koncepcję przeprowadzenia tędy linii kolejowej tunelem. Wymagała ona wybudowania tunelu, mostu na Wiśle oraz nasypów i mniejszych wiaduktów nad Powiślem. Zagłębienie linii w wykopie było postulowane przez miasto od dawna, ze względu na rosnący ruch uliczny i jego dezorganizację powodowaną przez zamykanie zapór.

Warszawa Śródmieście - podziemny dworzec kolejowy w Warszawie znajdujący się na warszawskiej linii średnicowej, w miejscu przedwojennego Dworca Głównego istniejącego do 1944 roku. Jeszcze wcześniej w tym miejscu - czyli w północno-zachodnim narożniku ul. Marszałkowskiej i Al. Jerozolimskich - znajdował się Dworzec Wiedeński.
Tunel średnicowy w Warszawie – kolejowy tunel średnicowy o całkowitej długości 2310 metrów poprowadzony pod centrum Warszawy na trasie warszawskiej linii średnicowej łączącej trzy główne dworce kolejowe: Centralny, Wschodni i Zachodni. Wewnątrz podwójnego tunelu biegną dwa tory linii dalekobieżnej (od strony północnej) i dwa tory linii podmiejskiej. Długość właściwego tunelu, liczona od stacji Powiśle do stacji Śródmieście, wynosi 1175 metrów.

1918-1939

Budowę zrealizowano już w innych warunkach, po uchwale lipcowej Sejmu z 1919. Była to jedna z pierwszych uchwał Sejmu odrodzonej Polski (11 listopada 1918). Projekt przewidywał od razu linię czterotorową. Dokumentację zatwierdzono w 1921 i rozpoczęto budowę w 1924.

Pierwotna postać Mostu Średnicowego (450 m) wynikała z zastosowania przęseł łukowych z jazdą dołem. Było to bardzo ostro krytykowane ze względu na wpływ na panoramę miasta. Podobnie zresztą sama linia średnicowa była krytykowana nawet przez prezydenta Stefana Starzyńskiego. Jako pierwszą zbudowano południową parę torów. Z powodu budowy konieczne było zamknięcie czołowego Dworca Głównego (I), tak nazwano dworzec "wiedeński" po odzyskaniu niepodległości. Ok. 1/3 budynku wraz z zachodnią wieżą zegarową zburzono, aby powstało miejsce na głowicę torową nowego Dworca Głównego III, który zaczęto budować na tunelu. Na czas robót zbudowano prowizoryczny Dworzec Główny IV - czołowy przy ul. Chmielnej.

Warszawa Zachodnia – trzecia co do wielkości stacja kolejowa Warszawy, znajduje się na warszawskiej linii średnicowej, na zachód od stacji Warszawa Centralna, w pobliżu ronda Zesłańców Syberyjskich. Na przystanku zatrzymują się pociągi:

Linia została otwarta 2 września 1933. Ze względu na zadymienie, ruch pociągów prowadzonych parowozami musiał być ograniczony. Przewidywaną elektryfikację (był to pierwszy odcinek planowanej sieci krajowej) prądem stałym o napięciu 3 kV zakończono w 1936. Już 15 grudnia pojechały wtedy pierwsze zespoły trakcyjne. Pociągi pasażerskie zaczęto przeprowadzać lokomotywami elektrycznymi. Dworzec Główny funkcjonował w stanie nieukończonym.

1939-1945

W 1939 resztka dworca "wiedeńskiego" została uszkodzona, a jego mury rozebrane w czasie okupacji. Chęć Niemców likwidacji trakcji elektrycznej została powstrzymana przez inżynierów kolejowych, którzy wskazywali na problemy z zadymieniem. Stworzono wtedy zastępcze lokomotywy z dwóch wagonów zespołów trakcyjnych obciążonych betonem oraz sprowadzono z Włoch lokomotywy na napięcie 3 kV. Linia średnicowa była linią frontu w czasie powstania warszawskiego 1944. Po moście aż do tunelu jeździł pociąg pancerny ostrzeliwujący Powiśle (zgrupowanie Krybar walczyło m.in. o szpital na Solcu znajdujący się przy torach). Przy ulicy Żelaznej powstańcy zamknęli tunel, aby uniemożliwić przejazd transportów wojskowych. Po powstaniu linia została celowo zniszczona przez Niemców: wysadzono most, tunel, dworzec główny i wszystkie wiadukty i nasypy na Powiślu. Dworzec Zachodni był wykorzystywany do załadunku - na pociągi elektryczne - wywożonych do obozu przejściowego w zakładach kolejowych w Pruszkowie i dalej warszawian z opróżnianego miasta.

1945-1989

Po wojnie podjęto w trybie "partyzanckim" (przy maksymalnym uproszczeniu dokumentacji i procedur) decyzję jednoczesnego z odbudową dokończenia linii. Nawę dalekobieżną tunelu ukończono w 1948 roku, a rok później cały tunel był gotów. Następnie odbudowano most - w formie nieagresywnej z jazdą górą. Wpisał się on w panoramę miasta. Ruch lokalny odbywał się po linii północnej, przez prowizoryczny przystanek Warszawa Śródmieście zbudowany na miejscu przyszłego dworca centralnego. Oznaczało to podjęcie decyzji o odsunięciu tego dworca od ul. Marszałkowskiej, co było spowodowane decyzją o budowie tu Pałacu Kultury (1955) i założenia wokół niego. Do dziś owocuje to niemożnością bezpośredniego skomunikowania z metrem i SKM.

Ruch dalekobieżny odbywał się z prowizorycznego Dworca Głównego III, który stworzono na terenie stacji towarowej przy ulicy Towarowej i pl. Artura Zawiszy.

Wykorzystując resztki wysadzonego przez Niemców po powstaniu warszawskim, nigdy nie ukończonego Dworca Głównego IV, zbudowano podziemny przystanek Warszawa Śródmieście oraz przystanki pośrednie - Ochota, Powiśle i Stadion. Tak przygotowaną, zgodnie z planami, do ruchu lokalnego nitkę południową przekazano w roku 1963. W tym czasie prowizoryczny przystanek pomiędzy ulicami Emilii Plater i Marchlewskiego (Jana Pawła II) nazwano Warszawa Centralna. Przejął on część ruchu dalekobieżnego z Dworca Głównego III przy Towarowej. Przystanek ten, wraz z barakami zejściowymi, został rozebrany po przejęciu ruchu przez budowany dworzec Warszawa Centralna (1975), który ostatecznie przejął ruch z prowizorycznego dworca przy Towarowej. Przez jakiś czas dworce Główny i Centralny funkcjonowały równolegle z czym może być związana nazwa Centralny zamiast Główny wg tradycji.

Linia średnicowa spowodowała wyjątkowo korzystne dla ruchu aglomeracyjnego ukształtowanie węzła. Tworzenie systemu szybkiej kolei miejskiej od 2005 jest możliwe dzięki tej linii, przez którą przebiegały dwie pierwsze trasy - S1 i S2.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)