Koliszczyzna - Polski Serwis Naukowy

Koliszczyzna lub koliwszczyzna (ukr. Коліївщина) – antypolski, antyżydowski, antykatolicki i antyszlachecki ruch hajdamaków, ruskiego chłopstwa (tzw. czerni) oraz Kozaków przybyłych z Siczy Zaporoskiej na Ukrainie Prawobrzeżnej, pod przywództwem Maksyma Żeleźniaka i Iwana Gonty, trwający od czerwca do lipca 1768 roku (podczas konfederacji barskiej), przejawiający się masowymi mordami ludności polskiej i żydowskiej.

Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.
Kazimierz Karolczak – (ur. w Bożacinie) – historyk, profesor, dziekan Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, członek Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk. Swoje zainteresowania badawcze koncentruje na: strukturach społecznych XIX – I połowy XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem ziemiaństwa i mieszczaństwa; arystokracji galicyjskiej; genealogii; dziejach Lwowa i Krakowa; kulturze mieszczaństwa i ziemiaństwa; parlamentaryzmie; problemach narodowościowych i wyznaniowych XIX i XX wieku (Polacy, Ukraińcy, Żydzi); regionalizmie; biografistyce. Współautor koncepcji Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, otwartego w 2008 roku.

Znaczenie słowa "koliszczyzna"

Nazwa ta pochodzi prawdopodobnie od okrzyku: „Koli! Koli!” (j.pol. "Kłuj"), który miał być słyszany podczas mordów. Inna wersja (m.in. wg Jana Karłowicza) łączy nazwę tą od słowa "kolej", oznaczającą w XVIII wieku na Prawobrzeżu nadworną służbę kolejną, pełnioną przez zbrojną służbę osiedloną przy dworze. W literaturze istnieje także wersja, że słowo koliszczyzna pochodzi od "kołów", które stanowiły jedyną broń wielu miejscowych ruskich chłopów uczestniczących licznie w koliszczyźnie i zamieszkujących Ukrainę Naddnieprzańską.

Grzegorz Motyka (ur. 1967) – polski historyk specjalizujący się w tematyce ukraińskiej. Profesor Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku.
Motroniński Monaster Trójcy Świętej, Monaster Motroniński, Motreniński – prawosławny żeński klasztor w eparchii czerkaskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, na terenie wsi Melnyky.

Preludium

W historiografii analizującej przyczyny, przebieg i skutki koliszczyzny podnosi się różne bezpośrednie przyczyny, które doprowadziły do rzezi na Prawobrzeżu Dniepru. Jedną z nich jest prowokacja Imperium Rosyjskiego. Po ogłoszeniu w marcu 1768 aktu konfederacji barskiej Rosja, wykorzystując antypolskie nastawienie pańszczyźnianego chłopstwa ruskiego na Ukrainie (określone przez Grünberga i Szprengla wręcz jako "ksenofobiczna obsesja") poddanego szlachcie i magnaterii, posłużyła się tym chłopstwem jako narzędziem przeciw konfederacji i jej zwolennikom. Ze zrzucaniem odpowiedzialności na Rosję w kwestii koliszczyzny stanowczo nie zgodzili się m.in. polscy historycy badający ten okres w dziejach Polski: Tadeusz Korzon i Władysław Andrzej Serczyk.

Zamek kaniowski – poemat romantyczny autorstwa Seweryna Goszczyńskiego, typowy przykład polskiego czarnego romantyzmu. Został napisany w roku 1828. Składa się z trzech części. Akcja rozgrywa się w Kaniowie na Ukrainie, obfituje w makabryczne i krwawe wydarzenia. Wśród wielu postaci tej frenetycznej powieści występują m.in. Kozacy (Szwaczka, Nebaba i ich ludzie, zazwyczaj rozbójnicy), zły polski rządca zamku, poślubiona przez niego podstępem Orlika (następnie mężobójczyni). Zamek zostaje na koniec zniszczony.
Lucyna Kulińska - doktor nauk humanistycznych w zakresie historii, specjalność: historia najnowsza. Specjalności: globalizacja, najnowsza historia Polski, najnowsza historia świata, problemy agresji i przemocy. Adiunkt na Wydziale Humanistycznym Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Pracuje w Zespole Politologii i Historii. Rozprawa doktorska nt. Obóz Narodowy w Polsce w latach 1944-1947 (Stronnictwo Narodowe i Organizacja Polska), obroniona na Wyższej Szkole Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie na Wydziale Humanistycznym w roku 1997.

Innym źródłem mordów mogła być działalność Cerkwi prawosławnej, która podsycała nienawiść do szlachty polskiej i Żydów u prawosławnej ludności zamieszkującej Naddnieprze. Podnosi się w literaturze szczególnie osobiste zabiegi w tej sprawie archimandryty prawosławnego Melchizedeka (Znaczko-Jaworskiego), który wzywał chłopów ruskich do zbrojnej walki i utrzymywał kontakty z Kozakami. Działalność Cerkwi prawosławnej w Polsce ukierunkowana m.in. była na doprowadzenie do likwidacji unii brzeskiej i tym samym odzyskanie przez prawosławnych dotychczasowej pozycji na wschodnich ziemiach Rzeczypospolitej.

Beniowski – poemat dygresyjny Juliusza Słowackiego, którego pięć pierwszych pieśni powstało w latach 1840–1841 i zostało opublikowanych w 1841 roku. Pozostałe części poematu nie ukazały się za życia poety – wydał je Antoni Małecki w zbiorze Pism pośmiertnych Słowackiego. Poemat miał być m.in. rozrachunkiem Słowackiego z nieprzychylną mu krytyką literacką oraz głosem w sporze poety z Adamem Mickiewiczem i jego zwolennikami, zarysowaniem własnego programu poetyckiego i próbą ustanowienia siebie, jako nowego przewodnika duchowego narodu. Był także próbą pokazania swojego obrazu dawnej polskości, innej niż ta przedstawiona w Panu Tadeuszu i popularnych ówcześnie Pamiątkach Soplicy. Forma utworu wzorowana była na Don Juanie Byrona.
Julian Wołoszynowski (ur. 4 kwietnia 1898 w Serbach na Podolu, zm. 16 grudnia 1977 w Warszawie) – polski prozaik, dramatopisarz, krytyk i aktor teatralny.

Przyczynę poparcia chłopstwa ruskiego dla buntu niektórzy historycy widzą także w jego złej sytuacji ekonomicznej i społecznej.

Natomiast w historiografii ukraińskiej koliszczyzna przedstawiana jest jako wystąpienie narodowowyzwoleńcze, wywołane przez wieloletni ucisk ekonomiczny, narodowy i religijny polskiej szlachty wobec chłopów zamieszkujących Ukrainę Prawobrzeżną.

Rzeźba-bęben na miejscu spotkań uczestników koliszczyzny w Chłodnym Jarze

Bezpośrednim inicjatorem buntu był Maksym Żeleźniak – poddany rosyjski, kozak zaporoski, który wzywał do antypolskich wystąpień, powołując się przy tym na fikcyjny ukaz Katarzyny II tzw. Złotą Hramotę, w którym caryca miała nakazywać wypędzanie z Ukrainy prawobrzeżnej polskiej szlachty, Żydów oraz kapłanów unickich. Żeleźniak sformował swój pierwszy większy oddział w Chłodnym Jarze w pobliżu Monasteru Motronińskiego, którego przełożonym był Melchizedek (Znaczko-Jaworski), wkrótce zaczęli dołączać do niego inni przybywający z Siczy kozacy zaporoscy, a następnie (głównie już po wyruszeniu z obozu) licznie miejscowi ruscy chłopi.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.
Ksenofobia (gr. ξένος ksenós - obcy, gr. φόβος phóbos - strach, czyli strach przed obcymi) - niechęć, wrogość, lęk wobec obcych, przesadne wyrażanie niechęci wobec cudzoziemców.

Przyczyny koliszczyzny w XIX-wiecznej historiografii polskiej

Polska historiografia sprzed XX wieku odmiennie niż obecnie oceniała przyczyny koliszczyzny.

Podkreślano historyczne uprzedzenia i wrogość chłopów ruskich do Polaków i katolicyzmu, które zostały sztucznie stworzone w czasach kozackich (głównie w XVII wieku) (to twierdzenie popiera m.in. współczesny historyk Karol Mazur).

Także Antoni Józef Rolle widział podłoże koliszczyzny w zupełnie innym świetle, niż autorzy późniejsi:

Henryk Stanisław Mościcki (30 października 1881 w Ciechanowcu Podlaskim, zm. 13 grudnia 1952 w Krakowie) – polski historyk, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności.
Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

i stanowczo odrzucał sugestie o ucisku ludu ruskiego przez "polskich panów":

Identycznie uważał Franciszek Rawita-Gawroński:

Rawita-Gawroński w swoich dociekaniach nt. przyczyn koliszczyzny doszukiwał się ich również w mentalności i psychice społeczności ruskiej, doszukując się w niej pewnych utartych historycznych negatywnych zachowań przynależących tej grupie:

Wiedza i Życie – jeden z najstarszych polskich miesięczników popularnonaukowych, wydawany od 1926 roku (z wyjątkiem II wojny światowej (1939-1945) i stanu wojennego (1981-1983)). W latach 1945-1948 wydawany był przez Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego. Po 1989 roku odnowiony przez wydawnictwo Prószyński i S-ka, od czerwca 2002 roku wydawany przez spółkę Agora. W grudniu 2004 tytuł został odkupiony przez wydawnictwo Prószyński Media.
Archimandryta (gr. archimandrites - przełożony owczarni) - w okresie wczesnego chrześcijaństwa opiekun klasztorów na terenie danej diecezji. Obecnie tytułu tego używa się w cerkwi prawosławnej i w niektórych wschodnich Kościołach katolickich.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)