Komańcza - Polski Serwis Naukowy

Komańcza (ukr. Команьча) – wieś w południowo-wschodniej Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Komańcza, w Dolinie rzeki Osławicy i potoku Barbarka (dawniej Kumaniecki Potok). Siedziba gminy Komańcza.Stolica Republiki Komańczańskiej w latach 1918-1919 Od października 1939 r. do sierpnia 1944 r. wieś była siedzibą urzędu gminy w powiecie sanockim (Landkreis Sanok), w latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Kahał (hebr. קהלה kehilla – zgromadzenie, gmina) - wyrażenie z języka jidysz oznaczające gminę, formę organizacji społeczności żydowskiej. Słowo to oznacza zarówno samo skupisko ludności, wewnętrznie zorganizowane i posiadające władze, jak i samą grupę władz gminy.
Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego - modlitwa w formie ślubów, przyrzeczenia do Najświętszej Maryi Panny, Królowej Polski. Tekst został napisany przez kardynała Stefana Wyszyńskiego, prymasa Polski w więzieniu w Komańczy. Jasnogórskie Śluby Narodu zostały uroczyście wygłoszone 26 sierpnia 1956 roku na Jasnej Górze przy udziale około miliona wiernych. Rotę Ślubów odczytał bp Michał Klepacz pełniący obowiązki przewodniczącego Episkopatu Polski. Na fotelu przeznaczonym dla prymasa Polski leżały biało-czerwone kwiaty. Kardynał Wyszyński składał Śluby w miejscu swojego odosobnienia w Komańczy w łączności[potrzebne źródło] z Jasną Górą, o 10 minut wcześniej, jedynie w obecności Marii Okońskiej. 26 sierpnia 2006 roku w pięćdziesiątą rocznicę ponowienia Ślubów Jasnogórskich w klasztorze zebrało się ponad 200 tysięcy wiernych, a tekst ślubów odczytał Kardynał Józef Glemp.

Historia

Osobny artykuł: Historia Komańczy.

Pierwsza wzmianka o wsi Komanycza, Crziemyenna pochodzi z roku 1512. W latach 1340-1772 ziemia sanocka w województwie ruskim. Następnie w latach 1772-1852 znajdowała się w cyrkule leskim, później sanockim. W początkach maja 1849 roku, w czasie Wiosny Ludów rozegrała się tu zwycięska bitwa partyzantów polskich nad wojskami Austrii. Do 1914 powiat sądowy w Sanoku, gmina Bukowsko. W pierwszych dniach listopada 1918 ukraińska ludność z Komańczy oraz okolicznych miejscowości opanowała linie kolejowe od Zagórza do Łupkowa oraz od Zagórza do Chyrowa, oraz ogłosiła powstanie Republiki Komańczańskiej, na czele której stanął jako prezydent Andrij Kyr.

Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – arcybiskup warszawski, gnieźnieński i prymas Polski, (zwany Prymasem Tysiąclecia), kardynał, Sługa Boży Kościoła katolickiego.
Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos), przeznaczoną dla wiernych.

Dawny kamieniołom w Komańczy

Do 12 września 1939 roku na obszarze powiatu sanockiego województwa lwowskiego, wieś stanowiła garnizon macierzysty Batalionu KOP "Komańcza". W 1939 r. Batalion KOP "Komańcza" w ramach 2 Pułku Piechoty KOP "Karpaty" toczył walki obronne. Prawie wszystkich Żydów wywieziono do obozu zagłady w Zasławiu. Dziś warto zwiedzić miejsce katastrofy samolotu z okresu II wojny światowej.

Dudyńce (w latach 1977-1981 Szybistów) – wieś w Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Bukowsko, położona nad potokiem Dudyńce, 17 km od 28.
Schronisko PTTK w Komańczy – zwane również "Pod Kuźnią", dawniej "Podkowiata", położone jest w Komańczy-Letnisku. Znajduje się w zbudowanej w latach 1933-34 drewnianej willi letniskowej. Do 1964 budynek był dzierżawiony przez Oddział PTTK w Rzeszowie i prowadzona tu była stacja turystyczna. W tymże roku budynek został przez Towarzystwo zakupiony. W 1974 w schronisku przeprowadzono kapitalny remont (trwający półtora roku). Na początku lat 90. schronisko i otaczające je domki letniskowe ucharakteryzowano na styl "country".

Toponimia

Widok wsi. Na pierwszym planie potok Barbarka

locandi de novo villiam super fluvio Komanycza dicto, que villam vocabitur Crziemyenna ... in fluvium Comancza, ' – rok 1512

de Komancza – rok 1524

z Komańczej, w Komańczy - 1561

z Komańcze - 1621

wsi Komanczy - 1786

Komancza - 1794

Komanča - 1860

Komańcza – XIX wiek

Nazwa miejscowości może sięgać okresu staroruskiego, wieś miała się nazywać Krzemienna (przymiotnik krzemienny - "kamienisty"), lecz z czasem przyjęła się nazwa Komańcza, od nazwy rzeki Komańcza, później Kumanieckiego Potoku (dawniej Barburka; obecnie Barbarka). Nazwa może pochodzić od starosłowiańskiego *Komanec - " członek plemienia turańskiego Ko(u)manów, inaczej Połowców, żyjącego na terenie Rusi w XI-XIII wieku". Miejscowość leżała przy starym szlaku handlowym Sanok-Przełęcz Łupkowska. Ewentualnie nazwa pochodzi od nazwy osobowej Komanec (Koman, n.os. notowana w XV wieku w pobliskiej wsi Szczawne - która z kolei może pochodzić j.w.) z sufiksem -ja.

Przełęcz Łupkowska – przełęcz na wysokości 640 m n.p.m. oddzielająca Beskid Niski od Bieszczadów, a jednocześnie Karpaty Zachodnie od Wschodnich. Przełęcz leży na granicy Polski ze Słowacją. Pod przełęczą znajduje się tunel o długości 642 metrów.
Sawa, imię świeckie Michał Hrycuniak, ofic. tyt. Jego Eminencja Wielce Błogosławiony Sawa, Prawosławny Metropolita Warszawski i całej Polski (ur. 15 kwietnia 1938 w Śniatyczach, w województwie lubelskim), polski duchowny prawosławny, metropolita warszawski i całej Polski, aktualny zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, profesor nauk teologicznych (specjalista teologii dogmatycznej i moralnej), do 1998 prawosławny ordynariusz Wojska Polskiego, generał brygady Wojska Polskiego.

Cerkiew w odbudowie - Komańcza

Zabytki

Na uboczu wsi znajduje się klasztor nazaretanek, który był miejscem internowania kardynała Stefana Wyszyńskiego od 27 października 1955 do 26 października 1956, czyli jak powiadają siostry: "zapowiedź przyjazdu przyszła w Święto Chrystusa Króla i wyjazd nastąpił po roku, w ten dzień". Tutaj 16 maja 1956 w święto Andrzeja Boboli napisał prymas Polski tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego 1955-1956. Pokój, w którym mieszkał kardynał, jest udostępniany zwiedzającym.

Województwo krośnieńskie – jednostka podziału administracyjnego istniejąca w latach 1975 – 1998. Położone w południowo-wschodniej części Polski, przy granicy ze Słowacją i Ukrainą. Graniczyło od zachodu z województwem nowosądeckim i tarnowskim, a od północy z rzeszowskim i przemyskim. Siedzibą władz województwa było Krosno.
Klasztor Nazaretanek w Komańczy funkcjonuje od maja 1928 roku. Powstał jako Dom Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu na terenie diecezji przemyskiej. Na początku 1927 r w wynajętym domu zamieszkało 5 sióstr, zajmując się głównie parafialnym kościołem i zakrystią. Murowany dom z drewnianym parterem w stylu szwajcarskim zaczęto budować na górskiej polanie przez budowniczych z Rymanowa w 1929, a poświęcono w 1931 r. Podczas okupacji w klasztorze kwaterowali Niemcy. Równolegle siostry zakonne ukrywały poszukiwanych kapłanów i osoby pochodzenia żydowskiego, pomagały w ucieczce za granicę i kontaktowały z kurierami.

Komańcza

Pamiątkowa tablica na klasztorze nazaretanek

Wieś leży na szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.
Jeziorka Duszatyńskie – nazwa dwóch, a w przeszłości trzech, jezior osuwiskowych znajdujących się na zachodnich zboczach Chryszczatej w pobliżu wsi Duszatyn, jedna z większych osobliwości przyrodniczych Bieszczadów.

Dawna greckokatolicka cerkiew parafialna pw. Opieki Matki Bożej wybudowana w 1802 r. (od 1963 r. cerkiew prawosławna). W roku 1834 wzniesiono dzwonnicę bramną, a w 1836 r. odbudowano zakrystię. Cerkiew była wielokrotnie remontowana. Z dawnego wyposażenia do 2006 roku zachował się ikonostas z 1832 r. Cechą szczególną jest usytuowanie zakrystii na przedłużeniu sanktuarium, na osi wzdłużnej cerkwi. Cerkiew w Komańczy wraz z dzwonnicą stanowiła jeden z trzech zachowanych (obok Turzańska i Rzepedzi) przykładów wschodniołemkowskiego (tzw. osławskiego) budownictwa sakralnego. 13 września 2006 cerkiew wraz z wyposażeniem doszczętnie spłonęła, strażakom udało się uratować jedynie zabytkową dzwonnicę. Następnego dnia arcybiskup Adam Dubec zapowiedział odbudowę cerkwi w kształcie sprzed pożaru i 14 października 2008 celebrował w nowej cerkwi liturgię (cerkiew w stanie surowym bez okien i podłogi, bez ikonostasu i polichromii). 14 października 2010 całkowicie odbudowaną cerkiew poświęcił metropolita warszawski i całej Polski, arcybiskup Sawa.

Greckokatolicka cerkiew parafialna pw. Opieki Matki Bożej. Została ona przeniesiona ze wsi Dudyńce w 1988 roku i ustawiona na piętrowej murowanej podstawie. Przy cerkwi znajdowało się do niedawna muzeum kultury łemkowskiej, jednak brak miejsca spowodował, że zostało ono zlikwidowane. Sprzęt codziennego użytku Łemków, który znajdował się w muzeum, został częściowo przeniesiony do skansenu w Sanoku, a częściowo rozdany ludziom.

Garnizon – to stałe miejsce stacjonowania danej jednostki wojskowej w czasie pokoju. Funkcje garnizonu pełnią najczęściej miasta, miasteczka, forty, zamki, czy osady. Miasto garnizonowe to powszechne określenie miasta, w którym wybudowano koszary.
Pożar – niekontrolowany proces spalania w miejscu do tego nieprzeznaczonym. Warunkiem zapoczątkowania i przebiegu procesu jakim jest pożar (podobnie jak w procesie spalania) jest istnienie czworokąta spalania:

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)