Komenda Obrońców Polski - Polski Serwis Naukowy

Komenda Obrońców Polski (Korpus Obrońców Polski, Obrońcy Polski, Organizacja Obrońców Polski, Komitet Obywatelsko-Patriotyczny) – polska organizacja konspiracyjna działająca w latach 1939-1943.

1 października 1939 r. gen. bryg. Wilhelm Orlik-Rückemann, ostatni dowódca Korpusu Ochrony Pogranicza, rozwiązując podległe sobie oddziały wydał rozkaz przejścia do konspiracji i utworzenia organizacji o skrócie "KOP". Komenda Obrońców Polski została utworzona w Lublinie z inicjatywy oficera KOP, mjr. Bolesława Studzińskiego, który został jej pierwszym komendantem. (Krzysztof Komorowski podaje jako datę utworzenia 2 października, a jako miejsce – Warszawę).

Pawiak – Położone w samym centrum Warszawy więzienie śledcze, popularnie zwane Pawiakiem (nazwa pochodzi od ulicy Pawiej, przy której znajdowała się brama wjazdowa) zostało zbudowane w latach 1830-1836 wg projektu znanego warszawskiego architekta Henryka Marconiego.

Robotnicza Partia Polskich Socjalistów (RPPS) – polska partia polityczna lewicy socjalistycznej utworzona na II Zjeździe Polskich Socjalistów w dniu 11 kwietnia 1943 r. Do Komitetu Centralnego weszli: Piotr Gajewski (przewodniczący), Teofil Głowacki (sekretarz), Edward Osóbka (skarbnik), Stanisław Chudoba - redaktor "Robotnika", Jan Mulak - kierownik pionu wojskowego.

Jesienią 1939 r. dołączyła do Komendy Obrońców Polski kierowana przez Henryka Boruckiego, Gwardia Ludowa.

KOP podzielona była na cztery inspektoraty (w tym jeden ziem wcielonych do Rzeszy), które z kolei dzieliły się na okręgi i obwody. Posiadała pion wojskowy, w skład którego wchodziły terenowe oddziały bojowe, prowadziła działalność sabotażową i dywersyjną oraz wywiadowczą. Wydawała kilka pism, między innymi "Polska żyje", jedno z pierwszych konspiracyjnych pism w Polsce.

Komitet Porozumiewawczy Organizacji Niepodległościowych (albo Komitet Porozumienia Organizacji Niepodległościowych) – utworzona 21 kwietnia 1940 roku platforma współpracy części organizacji konspiracyjnych, które nie podporządkowały się Związkowi Walki Zbrojnej.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Komendanci:

Bolesław Studziński (ps. "Marcin Zosik Danecki" lub "Marian Zosik-Danecki", "Bogdan Nitecki", "Marian"),

Henryk Borucki (ps. "Czarny") - aresztowany 16 stycznia 1941 r.,

Julian Krzyżanowski (ps. "Toruń") – aresztowany 30 stycznia 1942 r.,

inż. Kazimierz Drozd (ps. "Tur")

Henryk Borucki (ps. "Czarny") – po ucieczce z Pawiaka 3 marca 1942 r., ponownie aresztowany 9 czerwca, uciekł z transportu w styczniu 1943 r.

Liczne aresztowania w gronie kierownictwa rozbiły organizację. Poszczególne grupy pretendowały do reprezentowania całości i poszukiwały sposobu nawiązania współpracy z różnymi środowiskami konspiracyjnymi. 21 kwietnia 1940 r. cztery grupy konspiracyjne wywodzące się z KOP sygnowały przystąpienie do Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Niepodległościowych – będącego próbą stworzenia wspólnej platformy działania organizacji niezależnych od ZWZ.

"Polska żyje" – czasopismo konspiracyjne wydawane przez organizację Komenda Obrońców Polski, a następnie przez Polską Armię Ludową. Ukazywało się w latach 1939-1944.

Miecz i Pług, MiP (właściwie: Ruch "Miecz i Pług") - konspiracyjna organizacja polityczno-wojskowa, utworzona w 1939 w Warszawie przez działaczy chrześcijańsko-narodowych m.in ks. Leona Poeplau (ps. Wolan) i A. Białobrzeskiego. Władysław Byszek, który od początku był w MiP, na przełomie 1939 i 1940 r. wszedł w skład jego kierownictwa. MiP zmienił nazwę na Zjednoczone Organizacje Ruchu „Miecz i Pług” i wyłonił pion wojskowy pod nazwą Armia Podziemna; najsilniejsze ogniwa działały w Warszawie i okolicy, na Podlasiu, Pomorzu, w Krakowskiem (łącznie w organizacji było kilka tys. osób).

16 (lub 15) lutego 1942 r. część organizacji, którą podporządkował sobie mjr Andrzej Rzewuski (ps. "Abrek"), scaliła się z ZWZ-AK. 27 września 1942 r. grupa, która pozostała od AK niezależna, podpisała akt konsolidacyjny z organizacją Miecz i Pług i Organizacją Wojskową. Na czele Komendy Głównej nowo powstałych Zjednoczonych Organizacji Komendy Obrońców Polski, Organizacji Wojskowej i Miecza i Pługa stanął dotychczasowy komendant tego ostatniego – Anatol Słowikowski (ps. "Andrzej Nieznany"). Dla aresztowanego w tym czasie Henryka Boruckiego zarezerwowano stanowisko w Komendzie Głównej. Do czasu jego objęcia uznany został za honorowego członka Komendy Zjednoczonych Organizacji. Konsolidacja z Mieczem i Pługiem okazała się nietrwała, a sam Borucki wszedł wkrótce w konflikt z jego kierownictwem. Ostatecznie kres samodzielnej działalności KOP nastąpił w kwietniu 1943 r., kiedy utworzyła ona, wspólnie z pionem wojskowym Robotniczej Partii Polskich Socjalistów, Gwardią Obrony Narodowej i Polską Ludową Akcją Niepodległościową, Polską Armię Ludową, której komendantem głównym został Henryk Borucki.

Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa, PLAN – tajna lewicowa organizacja niepodległościowa utworzona 15 października 1939 przez młodych studentów środowiska czasopisma "Orka na Ugorze", do których na przełomie listopada i grudnia 1939 przyłączyła się grupa KIMB - (Krąg Instruktorów im. Mieczysława Bema), na którego czele stał hm. Juliusz Dąbrowski ps. "Bem", oraz młodzież harcerska związana przed wojną z 23 Warszawską Drużyną Harcerzy im. Bolesława Chrobrego "Pomarańczarnia". W tej grupie do PLAN-u wszedł m.in. phm. Tadeusz Zawadzki ps. "Zośka".

Organizacja Wojskowa (OW), zwana też Organizacją Wojskową "Longinusa" – polska organizacja konspiracyjna pod okupacją niemiecką podczas II wojny światowej.

Bibliografia:

Hasło opracowano na podstawie:

Bogdan Chrzanowski, "Miecz i Pług" (Zjednoczone Organizacje Ruchu "Miecz i Pług") na Pomorzu w latach okupacji niemieckiej 1939-1945, Toruń 1997, ISBN 83-905659-4-3.

Krzysztof Komorowski, Konspiracja pomorska 1939-1947. Leksykon, Gdańsk 1993, ISBN 83-85560-06-08

Tomasz Strzembosz, Oddziały szturmowe konspiracyjnej Warszawy 1939-1944, Warszawa 1983, ISBN 83-01-04203-6.

Jerzy Ślaski, Polska Walcząca, Warszawa 1990, ISBN 83-211-1428-8.