Kompania Wschodnia - Polski Serwis Naukowy

Elbląg w XVIII wieku

Widok na Gdańsk z 1687 roku

Kompania Wschodnia (ang. Eastland Company) – stowarzyszenie kupców angielskich, od 1579 posiadające prawo wyłączności handlu pomiędzy Anglią a krajami leżącymi na wybrzeżu Bałtyku, wydane przez królową Elżbietę I.

Elbląg (niem. Elbing, prus. Elbings) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, powiat grodzki Elbląg, stolica powiatu ziemskiego elbląskiego. Jedno z najstarszych polskich miast (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246), a najstarsze w województwie.

Great Yarmouth - miasto w Wielkiej Brytanii (Anglia), w hrabstwie Norfolk, położone 30 km od Norwich, port przy ujściu rzek Bure i Yare do Morza Północnego. Około 47,3 tys. mieszkańców.

Kompania zrzeszała kupców prowadzących działalność na własny rachunek. Byli to głównie wielcy kupcy londyńscy oraz kupcy z Hull, Newcastle upon Tyne, Ipswich, Great Yarmouth, King's Lynn i innych portów wschodniej Anglii.

Elbląg, rywalizujący w dziedzinie handlu z Gdańskiem, zawarł 3 marca 1585 porozumienie z Kompanią Wschodnią, stanowiące do 1626 roku podstawę działania tej organizacji w Polsce. Elbląg stał się tym samym jedynym miejscem składu dla kupców angielskich handlujących z Polską, tu też rezydował zastępca gubernatora kompanii. Anglicy cieszyli się pewnymi przywilejami, m.in. zagwarantowano im swobodę praktyk religijnych w mieście, kompania przejęła częściową jurysdykcję nad swoimi członkami, ponadto ok. 50 jej członków uzyskało prawa miejskie Elbląga.

Meklemburgia (niem. Mecklenburg - kalka obodrzyckiej nazwy Weligard, staroniem. mikile - wielki) – kraina historyczna położona pomiędzy rzekami Łabą a Recknitz, zajmuje płaskie i faliste tereny Pojezierza Meklemburskiego. Obecnie jest to zachodnia i największa część kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie (Mecklenburg-Vorpommern) w RFN.

Holendrzy - naród germański zamieszkujący głównie Holandię (około 13 mln), a także USA (ok. 5 mln osób pochodzenia holenderskiego), Kanadę (około 900 tys.) oraz Niemcy i holenderskie posiadłości na Morzu Karaibskim. W Południowej Afryce mieszka około 5 milionów Afrykanerów, którzy są w dużej mierze potomkami holenderskich osadników.

Kompania Wschodnia eksportowała przede wszystkim angielskie tkaniny wełniane, z Polski importowała natomiast materiały okrętowe (len, konopie, maszty, drewno do budowy okrętów) oraz zboże. Głównymi konkurentami Anglików na Bałtyku byli Holendrzy, dysponujący tańszym transportem.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

W 1626 działalność kompanii ustała w związku z okupacją szwedzką Elbląga, co wykorzystał Gdańsk, uzyskując na sejmie w 1628 roku cofnięcie zgody na jej działalność w Rzeczypospolitej. Gdańsk uzyskał także monopol na import sukna zamorskiego do kraju. Po zawarciu rozejmu w Altmarku w 1629 losy kompanii były przedmiotem rokowań dyplomatycznych prowadzonych pomiędzy Szwecją, Anglią, Gdańskiem i Rzecząpospolitą. W 1631 Kompania Wschodnia podpisała porozumienie z Gdańskiem, na mocy którego handel angielski ograniczono do samego Gdańska, gdzie przez 30 dni w roku kupcy angielscy mogli prowadzić interesy bezpośrednio z kupcami przybyłymi z głębi państwa. Do 1637 roku miasto zachowało prawo do stemplowania angielskiego sukna (nawet tego przywożonego lądem). W drugiej połowie XVII wieku działalność kompanii słabła. Formalnie istniała jeszcze w XVIII wieku.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Morze Bałtyckie, Bałtyk – płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w Europie północnej. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß); na zachód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Beltsee; akwen ten obejmuje m.in. część wód cieśnin duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu) a także mniejsze: Alsenbelt, Fehmarnbelt, Langelandsbælt.

Przypisy

.Nie obejmowało ono ziem duńskich (poza Kopenhagą i Helsingør), Meklemburgii, Moraw i dorzecza Odry, gdzie handel powierzono Company of Merchant Adventurers.

Bibliografia

Antoni Mączak, Kompania Wschodnia, w: Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. I Warszawa 1981 s. 329-330.