Komunistyczna Partia Estonii - Polski Serwis Naukowy

Komunistyczna Partia Estonii (est. Eestimaa Kommunistlik Partei, EKP; ros. Коммунистическая партия Эстонии, КПЭ) – estońskie ugrupowanie komunistyczne powstałe w 1920, w latach 1940–1941 i 1944–1991 w teorii partia rządząca Estonią, część składowa WKP(b) i KPZR.

Język estoński (eesti keel ?/i, wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.

Estończycy (est. Eestlased) – naród ugrofiński zamieszkujący Estonię, posługujący się językiem estońskim. Estończycy najbliżej spokrewnieni są z Finami. Estończycy są potomkami starożytnych Estów. Silne wpływy skandynawskie i niemieckie w kulturze. Wierzący Estończycy wyznają głównie protestantyzm (luteranizm), zdecydowana większość zaś jest bezwyznaniowa.

Historia

Komunistyczna Partia Estonii powstała 5 listopada 1920 na bazie jednej z narodowych sekcji Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) pod nazwą Venemaa Kommunistliku (bolshevike) Partei Eesti Sektsioonide Keskkomitee. Mimo podpisanego traktatu pokojowego z Estonią w Tartu w lutym 1920 władze RFSRR wciąż liczyły na wywołanie komunistycznego powstania na terenie młodej republiki.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.

Początkowo KPE cieszyła się znaczną popularnością wśród Estończyków ze względu na swe postulaty: zniesienie uciążliwego stanu wojennego, który obowiązywał na znacznej części terytorium Estonii, podniesienie płac, skrócenie dnia roboczego oraz wprowadzenie ubezpieczeń społecznych. Wg oficjalnych danych RKP(b) podziemne struktury KPE liczyły w 1922 1,3 tys. członków, dwa lata później liczba aktywnych komunistów zwiększyła się do 2 tys.

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Łotwa (łot. Latvija, Republika Łotewska – Latvijas Republika) – państwo w Europie Północnej, powstałe po I wojnie światowej, jeden z krajów nadbałtyckich. Członek Unii Europejskiej i NATO.

W wyborach z 1923 KPE startowała pod szyldem Jednolitego Frontu Pracujących i uzyskała 10 mandatów w Riigikogu, jednak rychło te mandaty zostały unieważnione przez estońskie sądy. W latach 1920–1924 odbyło się około 70 procesów wymierzonych w działaczy komunistycznych – oskarżano ich o zdradę stanu i szpiegostwo na rzecz Moskwy (w 1922 stracono np. Viktora Kingisseppa, I sekretarza KPE). Największy proces komunistycznych polityków miał miejsce pod koniec listopada 1924, gdy skazano 149 inspirowanych z Moskwy działaczy.

Estonia (est. Eesti, Republika Estońska – Eesti Vabariik) – państwo w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, powstałe po I wojnie światowej. Członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy z Łotwą od południa i z Rosją od wschodu oraz z Finlandią przez Zatokę Fińską.

Zgromadzenie Państwowe (est. Riigikogu) – jednoizbowy parlament Estonii, główny organ władzy ustawodawczej w tym kraju. Oprócz stanowienia prawa, Zgromadzenie wybiera wielu najwyższych dostojników państwowych, w tym premiera, przewodniczącego Sądu Najwyższego oraz prezydenta. Ratyfikuje także umowy międzynarodowe oraz wypełnia funkcję kontrolną wobec władzy wykonawczej.

1 grudnia 1924 Komunistyczna Partia Estonii zgodnie z instrukcjami WKP(b) dokonała przewrotu wojskowego, zajmując m.in. dwa dworce kolejowe w Tallinnie i pocztę, nie zdążyła jednak poprosić o pomoc zmobilizowanej i stacjonującej tuż pod estońską granicą armii czerwonej, przez co pucz został szybko stłumiony przez wojska rządowe. Komunistyczne powstanie zakończyło się represjami na niespotykaną dotąd skalę – łącznie stracono kilkuset działaczy komunistycznych i osób podejrzewanych o sprzyjanie przewrotowi. Od tego czasu działalność estońskich komunistów praktycznie zamarła, a ZSRR zrezygnował z planów zbrojnego opanowania Estonii.

Nikolai Karotamm (ur. 23 października 1901 w Parnawie, zm. 21 września 1969 w Moskwie) - estoński komunista, I sekretarz Komunistycznej Partii (bolszewików) Estonii (1944-50).

Karl Säre, ros. Карл Яанович Сяре (ur. 2 lipca 1903 w Dorpacie, zm. po marcu 1943) – estoński komunista, I sekretarz Komunistycznej Partii (bolszewików) Estonii (1940-41), radziecki szpieg.

Na krótko przed aneksją Estonii przez ZSRR w 1940 Komunistyczna Partia Estonii liczyła ok. 130 członków w kraju, jednak już w 1941 po kilku miesiącach okupacji radzieckiej ich liczba wzrosła do 3,7 tys. (tzw. czerwcowych komunistów), a w 1946 do 7,1 tys. członków. W październiku 1940 KPE stała się jako Komunistyczna Partia (bolszewików) Estonii formalnie częścią WKP(b). Od tego czasu niepodzielnie sprawowała władzę na terenie Estońskiej SRR. W 1950 przeprowadzono w partii czystkę, odsuwając od władzy tzw. elementy nacjonalistyczne i zastępując je przybyłymi z RFSRR Estończykami i Rosjanami. W 1952 ugrupowanie wróciło do swej pierwotnej nazwy: KPE.

Johannes Käbin, w niektórych źródłach również Iwan Käbin (ur. 24 września 1905 w gminie Rannu we wschodniej Wironii, zm. 26 października 1999 w Tallinnie) - estoński komunista, I sekretarz Komunistycznej Partii Estonii (1950-78) i przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej Estońskiej SRR (1978-83).

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

W wyniku przemian politycznych w ZSRR w II połowie lat 80. KPE podzieliła się na dwie frakcję: narodową, dążącą do uzyskania autonomii, a później niepodległości dla Estonii, oraz drugą, tzw. KPE na platformie moskiewskiej opowiadającą się wzorem podobnych partii na Litwie i Łotwie za utrzymaniem dotychczasowego statusu Estońskiej SRR.

I sekretarzami KPE byli kolejno:

1940–1943 – Karl Säre

1943–1950 – Nikolai Karotamm

1950–1978 – Johannes Käbin

1978–1988 – Karl Vaino

1988–1991 – Vaino Väljas

Bibliografia

Jan Lewandowski, Historia Estonii, Wrocław 2002, ISBN 83-04-04-528-1.