Konsens (od łac. consensus, zgoda) – w wąskim rozumieniu synonim pojęcia określającego zgodę powszechną między członkami danej społeczności. W rozumieniu szerszym jest to również teoria i praktyka osiągania takiej zgody, a więc proces dochodzenia do konsensu w znaczeniu węższym.

Proces dochodzenia do konsensu wymaga poważnego traktowania przemyślanej opinii każdego z członków społeczności. Ważnym elementem konsensu jest zaufanie, jakie żywi społeczność wobec przyszłych działań jej członków. Z drugiej strony ci, którzy chcą podjąć określone działania, często pragną usłyszeć opinie osób o odmiennym zdaniu, gdyż zdają sobie sprawę, że ewentualna dyskusja powiększy zakres konsensu. W teorii, działania podjęte bez rozważenia opinii przeciwnych są rzadkie i podejmowane w taki sposób, by ewentualne napięcia między członkami społeczności były jak najmniejsze.

Zasada consensusu w organizacjach międzynarodowych

Definicja wg E. Latoszek, M. Proczek: procedura ta oznacza odejście od formalnego głosowania na rzecz osiągania porozumienia drogą negocjacji. Do najważniejszych należy zaliczyć fakt, że wszystkie kraje biorą udział w równym stopniu w procesie podejmowania decyzji. Wadą jest niewątpliwie to, że zbyt długo może trwać proces podejmowania decyzji, zbyt ogólne sformułowanie decyzji daje możliwość dużej dowolności interpretacji.

Konsens jako myślenie kolektywne

Bliskim odpowiednikiem pojęcia konsensu jest pojęcie opinii ogółu. Należy jednak pamiętać, że to ostatnie dopuszcza pewien stopień zróżnicowania poglądów i w sytuacjach, gdy wymagane jest podejmowanie wspólnych działań, różnice te mogą się ujawniać. Analogie między konsensem a tworzeniem inteligencji grupowej są przedmiotem osobnych rozważań.

Niniejszy artykuł poświęcony jest pojęciu konsensu w ogóle i nie omawia problematyki konsensu w polityce czy ekonomii, gdzie wymagane jest podejmowanie określonych działań.

W odróżnieniu od kompromisu, konsens zakłada raczej współpracę niż uzgadnianie stanowiska w toku ścierania się przeciwstawnych poglądów. Osiąganie konsensu polega zatem na wypracowaniu wspólnego stanowiska przez wszystkich i dla wszystkich członków społeczności, a nie osiąganie go drogą wzajemnych ustępstw. To ostatnie często sprowadza się bowiem do swoistego "handlu wymiennego" na zasadzie "coś za coś". W przeciwieństwie do tego, rzeczywisty konsens wymaga budowy dobrych stosunków między członkami społeczności tak, by możliwe było wypracowanie zgody powszechnej.