Ten artykuł dotyczy publicysty. Zapoznaj się również z: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.

Konstanty Aleksander Jeleński, pseudonim Kot (ur. 2 stycznia 1922 w Warszawie, zm. 4 maja 1987 w Paryżu) – polski intelektualista, eseista, krytyk i publicysta związany z paryską "Kulturą", żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pod dowództwem generała Andersa. Był uczestnikiem Kongresu Wolności Kultury.

Jego ojciec Konstanty był dyplomatą, wiele podróżował z synem podczas jego dzieciństwa. Matka – Teresa (Rena) z d. Skarżyńska, była tłumaczką literatury francuskiej i włoskiej. Konstanty Aleksander Jeleński ukończył Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, jego kolegą z klasy był Krzysztof Kamil Baczyński. W czasie nauki w gimnazjum należał do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy "Pomarańczarnia", jego kolegą z zastępu był m.in. Tadeusz Zawadzki "Zośka". W 1939 wyjechał z Polski i udał się do Francji, aby zaciągnąć się do armii polskiej. Tam walczył w 1940 roku o niepodległość Francji, lecz z powodu klęski wyemigrował do Wielkiej Brytanii, gdzie przy okazji studiował na uniwersytetach w Saint-Andrews i w Oksfordzie. Całą wojnę służył w I Dywizji Pancernej gen. Stanisława Maczka. Do Francji wrócił w 1944 roku. Po wojnie nie chciał wracać do komunistycznej Polski i rozpoczął życie emigracyjne, mieszkając w wielu miastach Europy.

Życie prywatne

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Konstantego Jeleńskiego

Leonor Fini, żona Jeleńskiego

W 1951 roku Rzymie poznał Leonor Fini, argentyńską malarkę pochodzenia włoskiego. Była ona wtedy związana z Stanislao Leprim, włoskim malarzem. W związku tym pozostał do końca swego życia. Głośne były wówczas pogłoski o tym, że wspólnie z Leonor i Leprim tworzą menage-a-trois a silnie erotycznie malarstwo Finni miało sugerować skłonności Leonor do kobiet i w związku z tym krążyły pogłoski o biseksualizmie Konstantego, czemu nigdy nie zaprzeczył ani tego nie potwierdził. Matka Rena i żona Leonor były dwiema najważniejszymi kobietami w życiu Kota Jeleńskiego i znane były ich animozje wobec siebie. Wobec obu jednak udało mu się zachować daleko posuniętą opiekuńczość i lojalność. Innym nie zaprzeczonym ani nie potwierdzonym 'sekretem' Jeleńskiego miało być jego pochodzenie. Głośne były pogłoski, że prawdziwym ojcem Jeleńskiego był hrabia Carlo Sforza. Miał to być efekt przedwojennego romansu Teresy Jeleńskiej i włoskiego dyplomaty.

Okres emigracyjny

W 1947 roku Jerzy Giedroyc, Zofia Hertz i Józef Czapski przenieśli powstałe we Włoszech pismo Kultura do Francji i ostatecznie osiedli w Maisons-Laffitte, gdzie częstym gościem od 1950 do końca życia bywał Jeleński. Momentem rozpoczęcia tej stałej współpracy był zwołany w Berlinie w czerwcu tego roku Kongres Wolności Kultury, na którym obok Jeleńskiego znaleźli się też zaproszeni Józef Czapski i Jerzy Giedroyc. W tym samym czasie prowadził intensywne kontakty i aktywność intelektualną w europejskim, a zwłaszcza francuskim, życiu literackim. W Paryżu zamieszkał na stałe od 1952. Pomogła mu w tym doskonała znajomość języka francuskiego, który poznał w domu rodzinnym.

Mieszkając w Paryżu, zajął się prowadzeniem pisma Prevues i pełnił funkcję kierownika sekcji wschodnioeuropejskiej w sekretariacie generalnym Kongresu Wolności Kultury. Prowadził ożywioną korespondencje z Witoldem Gombrowiczem i postawił sobie za cel rozpropagowanie jego dzieła w centrum kultury europejskiej – Paryżu. Zgodnie z korespondencją między Gombrowiczem a Jeleńskim (publikowana po raz pierwszy w "Zeszytach Literackich", nr 21) Konstanty zainteresował powieścią "Ferdydurke" wydawnictwo Julliard. Po ustaleniu ostatecznej wersji wydania francuskiego namówiono go by napisał wstęp pod warunkiem Jeleńskiego, że Gombrowicz wyda ostateczną decyzję o jego publikacji w książce. Gombrowicz się nie zgodził, ale redakcja zamknęła w tym czasie wydanie i rozpoczęła jego edycję. Konstanty przepraszał Gombrowicza, jednak przedmowa okazała się tak przekonująca, że zainteresowała pisma i wydawnictwa niemieckie książką. Między wieloma gratulacjami Czesław Miłosz nazwał przedmowę genialną. Wydanie "Ferdydurke" okazało się triumfem dzięki sprawnemu rozpropagowaniu książki przy udziale Jeleńskiego w "Les Nouvelles Lettres" i "Le Monde". Po udanej przedmowie organizował wydanie "Ferdydurke" we Włoszech i Niemczech. Cały czas starał się rozpropagować twórczość Gombrowicza w Polsce na przykład oddziałując na decyzję o prapremierze "Iwony, Księżniczki Burgunda" w Polsce. Sztuką zainteresował się później Ingmar Bergman. Na temat Gombrowicza Jeleński napisał jeszcze wiele tekstów po polsku i po francusku propagując jego dzieło z fascynacją.

Kot Jeleński znany był jako wybitny eseista i publicysta nazywany w tym aspekcie genialnym i najlepszym w emigracji według Giedroycia. Propagował nie tylko twórczość Gombrowicza (wraz z zafascynowanym Gombrowiczem François Bondym), zajmował się tez popularyzacją i opisem twórczości Czesława Miłosza, Aleksandra Wata, Józefa Michałowskiego. W esejach opisywał nie tylko sprawy czysto literackie. Tematem jego piśmiennictwa były też inne zagadnienia kultury: malarstwo (fascynacje malarstwem Józefa Czapskiego i Jana Lebensteina), filozofii. Zapisem tekstualnym jego przyjaźni z Józefem Czapskim były wydane w 2003 "Listy z Korsyki do Józefa Czapskiego". Jako tłumacz potrafił bawić się poetyką kontekstów zniekształcanych przy tłumaczeniu – na przykład przeprowadził "makaroniczny eksperyment" z wierszem Miłosza "Dziecię Europy", kompilując wiele tłumaczeń tego wiersza w jeden kontekstowo i gramatycznie powiązany tekst wielojęzyczny. Opisywał też proces tłumaczenia – jego własne tłumaczenia np. Miłosza i podobne badania dawały Jeleńskiemu świeże podejście do tłumaczeń literatury polskiej.

Witold Gombrowicz, który mu bardzo wiele zawdzięczał, tak o nim napisał: "Wszystkie wydania moich dzieł w obcych językach powinny być opatrzone pieczątką 'dzięki Jeleńskiemu'" . Wojciech Karpiński, pisarz i krytyk, określił Jeleńskiego jako "działające alter ego" Gombrowicza.