Korona duńska - Polski Serwis Naukowy

Moneta 2-koronowa z 1912 r. z okazji wstąpienia na tron duński Chrystiana X

Korona duńska – jednostka monetarna w Danii oraz terytoriach zależnych Danii: Wyspach Owczych i Grenlandii.

W jęz. duńskim korona nazywa się krone (liczba mnoga: kroner). 1 krone dzieli się na 100 øre (w l. mn. i poj.). Międzynarodowy kod (→ ISO 4217) waluty duńskiej to DKK. Monety występują w nominałach 1, 2, 5, 10, 20 koron i 50 øre. Z dniem 1 października 2008 roku została wycofana moneta 25 øre (możliwa wymiana w bankach do dnia 1 października 2011 roku). Banknoty 50, 100, 200, 500 i 1000 koron.

Ort to moneta srebrna bita w Polsce od XVII do XVIII wieku (równa 1/4 talara). Wprowadzono ją w Gdańsku w roku 1608 na wzór niemieckiego ortstalara. Początkowo bito go ze stopu o próbie 6,089 grama. Od roku 1615, próba zmalała do 5,676 grama. Wprowadzając ową monetę, Gdańsk chciał sobie zapewnić dobrą i uniwersalną walutę niezbędną do zawierania transakcji zagranicznych. Na jednego orta gdańskiego składało się 10 do 18 groszy polskich (od 1623 roku). Moneta ta szybko rozpowszechniła się na całą Rzeczpospolitą i już w XVII wieku biła go mennica koronna, miejskie mennice i mennica litewska. Za panowania Augusta III orta zrównano z tymfem, tym samym przestał on istnieć jako samodzielna jednostka monetarna. Ostatni raz ort został wybity w 1766 jako moneta próbna.
Konstantyn II (ur. 2 czerwca 1940, gr. Κωνσταντίνος - Kontantinos) — król Hellenów w latach 1964-1973 z dynastii Glücksburgów, bocznej linii Oldenburgów, książę duński. Syn Pawła I i Fryderyki Hanowerskiej. Mistrz olimpijski w żeglarstwie. Oprócz tego jest 406 w linii sukcesji do tronu brytyjskiego.

Korona jako środek płatniczy została wprowadzona w Danii w 1873 roku jako wynik stworzenia Skandynawskiej Unii Monetarnej. Do Unii oprócz Danii należały Szwecja oraz Norwegia. Unia rozpadła się po I wojnie światowej, jednak państwa skandynawskie postanowiły zachować nazwę waluty – dlatego jednostka monetarna w Szwecji i Norwegii również nazywa się koroną.

Holsztyn (niem. Holstein) to historyczna kraina położona na południe od dzielącej go od Szlezwiku rzeki Eider, zamieszkana w średniowieczu od Zachodu przez plemiona północnych Sasów(Nordalbingów) a od Wschodu przez słowiańskich Wagrów ze związku Obodrytów. Przejściowo Nordalbingów zostali deportowani, a cały obszar był przyznany Obodrytom pod wodzą Drożko. Od roku 1111 hrabstwo cesarstwa rzymskiego. Od 1474 przekształcone w księstwo. Jeden z książąt Holsztynu, Karl Peter Ulrich von Holstein-Gottorp był w roku 1762 carem Rosji, znanym jako Piotr III Romanow. Aż do roku 1806 Holsztyn należał do Rzeszy, choć wcześniej znajdował się w strefie wpływów duńskich. Obecnie południowa część niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn.
Chrystian X Glücksburg (ur. 26 września 1870, zm. 20 kwietnia 1947) – król Danii w latach 1912-1947 i król Islandii (jedyny) w latach 1918-1944 z dynastii Glücksburgów, bocznej linii Oldenburgów. Syn króla Danii Fryderyka VIII Glücksburga i Luizy Bernadotte , córki króla Szwecji i Norwegii Karola XV.

Dania jest państwem Unii, zwolnionym na mocy traktatu z Maastricht z obowiązku wprowadzenia u siebie waluty euro. W 2000 roku odbyło się dodatkowo referendum, w którym 53,2% społeczeństwa duńskiego odrzuciło pomysł wprowadzenia euro. Rząd Andersa Fogh Rasmussena zapowiadał kolejne referendum w tej sprawie w 2004 roku, do referendum jednak nie doszło.

Nikiel (Ni, łac. niccolum) - pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Został odkryty w roku 1751 przez Cronstedta. W 1804 otrzymano go po raz pierwszy w stanie czystym. Przed naszą erą był używany w stopach z miedzią i cynkiem.
Jej Królewska Wysokość Księżniczka Benedykta Astrid Ingeborg Ingrid (ur. 29 kwietnia 1944) - księżniczka duńska, córka króla Fryderyka IX (1899-1972) i królowej Ingrid (1910-2000).

Aktualny kurs korony duńskiej to 1 DKK = 0,5764 PLN (stan na 26 stycznia 2012r).

Historia

W 1584 roku wprowadzono do obiegu na terenie Danii kilka złotych monet, takich jak engelot, dukat, rosenobel oraz największą z nich – portugał. Wtedy właśnie po raz pierwszy wybita została ze złota korona. Zawierała wtedy 2.73 gramów czystego złota i w przeliczeniu na srebrne pieniądze wyceniana była na 1 i 1/4 duńskiego talara lub 5 duńskich marek.

Jaszczurki (Lacertilia, dawniej Sauria) – grupa gadów łuskonośnych obejmująca czworonożne lub beznogie zwierzęta lądowe o wydłużonym ciele, oczach posiadających powieki, mocnych szczękach i diapsydalnej czaszce. Występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą oraz na wielu wyspach oceanicznych. Są najliczniejszą grupą gadów obejmującą ponad 4000 gatunków.
Centaury (także Centaurowie) – w mitologii greckiej plemię dzikich istot o końskich ciałach, lecz z ludzkim torsem i głową w miejsce szyi i głowy końskiej. Zamieszkiwać mieli góry Tesalii, Arkadii i Elidy.

W 1618 roku po raz pierwszy spróbowano oprzeć system duński (dotychczas oparty o markę) o złotą i srebrną koronę (corona danica). W złocie wybito monety o nominale 2, 1 i 1/2 korony, natomiast w srebrze – 1, 1/2, 1/4, 1/8 i 1/16 korony. Moneta ćwierćkoronowa zwana była ortskrone. Obok tego bito jeszcze monety o nominale 4, 2, 1 i 1/2 szylinga oraz witeny. Korona złota w dalszym ciągu zawierała 2.73 gramów czystego złota, natomiast korona srebrna ważyła 37.82 gramów i zawierała 32.5 gramów czystego srebra. Jej wartość określono na 1 i 1/2 talara lewkowego (løvedaler).

Niels Henrik David Bohr (ur. 7 października 1885 w Kopenhadze, zm. 18 listopada 1962 tamże) - fizyk duński, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w roku 1922 za opracowanie teorii budowy (struktury) atomu.
Jens Juel (ur. 12 maja 1745, zm. 27 grudnia 1802 w Kopenhadze). Duński malarz osiemnastowieczny. Kolekcja jego obrazów jest wystawiona na stałe w zamku Frederiksborg (obecnie Duńskie muzeum Narodowe). Juel dużo podróżował odwiedził kolejno:

Pierwszy w dziejach system walutowy Danii oparty na koronie przedstawiał się następująco (zawartość srebra podano w gramach):

W 1619 system został zmieniony. Talara lewkowego zastąpił większy od niego rigsdaler in specie, który zawierał 25.88 gramów srebra. Sam talar lewkowy pod nazwą sleddaler stał się jednostką obrachunkową równą 4 marki. Korony złota i srebrna zachowały zawartość kruszcu (miały wartość 1 i 1/2 rigsdalera in specie), ale zamiast monet 1/8 i 1/16 korony wybito 1/12, 1/24, 1/48 i 1/96 korony. Moneta o nominale 1/96 korony zwana była kronskilling (co można przetłumaczyć jako szyling koronowy) i była nieco większa od będącego wciąż w obiegu starego szylinga zwanego dalerskilling, stanowiącego 1/128 korony. Także wciąż wybijano blaferty i witeny.

Øre - moneta zdawkowa państw skandynawskich, 1/100 korony duńskiej i norweskiej. W Szwecji jej odpowiednikiem jest öre, natomiast w Islandii - eyrir (l.mn. aurar).
Wulkan – rzymski bóg wulkanów, ognia oraz kowalstwa. Utożsamiany był z greckim bogiem Hefajstosem. Oddawano mu cześć w świątyni na Polu Marsowym. Jego święto obchodzono 23 sierpnia. Podczas uroczystości wrzucano do ognia ryby, a czasami i inne zwierzęta. Wzywano go zawsze podczas gaszenia pożarów. Od jego imienia pochodzi również nazwa wulkanu jako tworu geologicznego. Wierzono, że odgłosy dochodzące z pobliskiego wulkanu – Etny – są wynikiem jego pracy, gdyż był kowalem. Odlewał on groty strzał i zbroje dla Marsa, Minerwy oraz pioruny dla Jowisza.

Ten skomplikowany system nie przetrwał długo i już w 1625 roku doszło do jego zmiany. Zmniejszono zawartość srebra w srebrnej koronie do 14.964 gramów, upodabniając ją do poprzedniej srebrnej półkorony. Odtąd złota korona była równa dwóm srebrnym koronom lub 1 i 1/3 talara (rigsdaler in specie). Ponadto srebrna korona równa była 4 markom lub 64 szylingom (kronskilling). Ponieważ srebrna korona w przybliżeniu równa była 2/3 niemieckiego reichstalera, odpowiadała wtedy srebrnemu guldenowi niemieckiemu lub 3 ortom polskim.

Euro, ευρώ, евро (znak: €, kod ISO 4217: EUR) – europejska waluta wprowadzona w miejsce walut krajowych. Jest prawnym środkiem płatniczym w 16 państwach tworzących strefę euro w Unii Europejskiej - obejmującym ponad 322,5 mln Europejczyków. Waluta euro używana jest także w 11 krajach i terytoriach nienależących do UE (Watykanie, Monako, San Marino, Andorze, Kosowie, Czarnogórze) oraz we francuskich posiadłościach na Atlantyku i Oceanie Indyjskim oraz w brytyjskich bazach wojskowych na Cyprze.
Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Utworzony w 1625 system w skrócie prezentował się następująco:

Ustalony w 1625 roku system, w którym główną rolę odgrywał talar duński (rigsdaler), a nie korona, utrzymał się, mimo okresowych zmian, do 1813 roku. W okresie tym dochodziło do licznych inflacji, szczególnie związanych z pieniądzem papierowym. Największe z nich w końcu XVII wieku i w XVIII wieku wywołane były przez kryzys gospodarczy spowodowany spadkiem cen zboża i bydła oraz wojnami ze Szwecją.

Witen duński (duń. hvid, l.mn. hvide) - dawna moneta duńska wartości 4 fenigów, czyli 1/3 szylinga. Łacińska nazwa monety brzmi albus, co oznacza biały pieniądz.
Hans Christian Ørsted (ur. 14 sierpnia 1777 w Rudkøbing, zm. 9 marca 1851 w Kopenhadze) – duński fizyk i chemik, najbardziej znany z odkrycia zjawiska elektromagnetyzmu. W prostym eksperymencie pokazał, że igła kompasu odchyla się pod wpływem prądu w przewodzie.

Po zniszczeniach związanych z wojnami napoleońskimi doszło do bankructwa skarbu duńskiego. Konieczne było w miejsce starego pieniądza wprowadzić nowy, czego dokonano w ordynacji z 1813 roku. Ponieważ nowy system oparto na rigsbankdalerze, korona była coraz rzadziej bita i jako główna waluta pojawiła się w Danii ponownie dopiero z chwilą utworzenia Skandynawskiej Unii Monetarnej w 1873 roku.

Peder Severin Krøyer znany też jako P.S. Krøyer (ur. 23 lipca 1851, zm. 21 listopada 1909) – duński malarz, związany z grupą artystów tworzących na przełomie XIX i XX wieku w Skagen (Malarze ze Skagen).
Joachim Glücksburg, właściwie: Joachim Holger Waldemar Christian von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (ur. 7 czerwca 1969 Kopenhaga) – Królewska Wysokość książę Danii,hrabia Monpezat, drugi syn Małgorzaty II, królowej Danii i księcia Henryka,.

W 1873 Dania i Szwecja, które utworzyły Unię Monetarną, zrezygnowały z systemu bimetalicznego, opartego na monetach złotych i srebrnych i powołały wspólną koronę skandynawską. Nowa moneta była w pełni oparta na złocie – przyjęto, że z 1 kg czystego złota będzie się wybijać 2480 koron o próbie 900‰. Oznaczało to, że nowa korona zawierać będzie 0.403226 grama czystego złota. Nowa korona dzieliła się w Danii na 100 øre. Ze złota wybito monety o nominale 10 i 20 koron. Monety jedno i dwukoronowe bito ze srebra. Jednokoronówka ważyła 7.5 gramów i zawierała 6 gramów czystego srebra. Stosunek ceny srebra do ceny złota wyniósł 1:14.88.

Karen Blixen, wł. Karen Christence von Blixen-Finecke, ps. Isak Dinesen, Pierre Andrezel, Osceola (ur. 17 kwietnia 1885 w Rungsted koło Kopenhagi, zm. 7 września 1962 tamże) - duńska pisarka, znana głównie ze wspomnień o swoim życiu w Kenii wydanych jako Pożegnanie z Afryką.
Terytorium zależne – ogólne określenie obszarów znajdujących się pod różnymi formami zależności politycznej od jakiegoś państwa. Terytoriami zależnymi są lub były: kolonie, departamenty zamorskie i terytoria zamorskie, kondominia, protektoraty, terytoria mandatowe i powiernicze, kraje stowarzyszone, terytoria zewnętrzne, dependencje, terytoria nieinkorporowane i inne.

Nowa korona miała wartość 1/15 Frederiksdora lub około 2/3 rigsdalera i odpowiadała wartością koronie z 1818 roku. Dawny szyling był równy 1 i 1/2 nowego øre.

Relacja XIX-wiecznych walut do nowej korony duńskiej przedstawiała się następująco :

Po I wojnie światowej system walutowy Unii uległ zaburzeniu. Kryzys gospodarczy z lat 1929-1934 (Wielki kryzys) doprowadził w końcu do sytuacji, że państwa członkowskie Unii odeszły od poprzednio ustalonych parytetów złota i związały swoje systemy walutowe z kursem funta szterlinga, i to na niejednakowym poziomie. Pogorszyła się w związku z tym jakość duńskiego bilonu: monety srebrne (10 i 25 øre) zaczęto od 1920 r. wybijać w niklu, a monety 1, 2 i 5 øre od 1918 r. wybijano przejściowo w żelazie w miejsce monet z brązu. Po powrocie do brązu w latach 20. i 30. XX w., monety wybijane w gorszych metalach pojawiły się ponownie podczas II wojny światowej, kiedy cały bilon duński wybijano w aluminium ( 2 i 5 øre od 1941 r.) i w cynku (1, 2, 5, 10 i 25 øre od 1941/42 r.). Proces ten kontynuowano do 1947 r., a w wypadku drobnych monet 1 i 2 øre aż do 1972 r. 5 øre z cynku zostało zastąpione monetą z brązu w 1965 r.

Bertel Thorvaldsen (ur. 19 listopada 1770 w Kopenhadze, zm. 24 marca 1844 tamże), duński rzeźbiarz islandzkiego pochodzenia, jeden z czołowych przedstawicieli klasycyzmu, twórca m.in. pomnika Mikołaja Kopernika i pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie.
Bazyliszek (gr. basiliskos, łac. regulus), czasem nazywany królem węży – mityczne stworzenie, pojawiające się w legendach, podaniach i bajkach wielu narodowości (także w Polsce).

Parytet korony duńskiej w złocie

W poniższej tabeli przedstawione zostało pokrycie korony duńskiej w gramach czystego złota.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)