Wybór króla. U góry: trzej elektorzy duchowni podczas wyboru wskazują na króla. Środek: Palatyn reński jako stolnik Rzeszy przekazuje złotą misę, za nim książę saski z berłem marszałka i margrabia brandenburski jako komornik Rzeszy trzyma misę z gorącą wodą. Na dole: nowy król przed panami Rzeszy (Zwierciadło saskie z Heidelbergu)

Koronacja królów i cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego to rytuał wokół właściwej koronacji, który pozostał właściwie niezmieniony aż do koronacji ostatniego władcy Cesarstwa Franciszka II. Ustalenia Złotej Bulli Karola IV z 1356 r. określiły przebieg ceremonii. Słowo koronacja oznaczało od tej pory cały przebieg uroczystości, jak również właściwy akt „nałożenia korony”, czyli koronację w ścisłym tego słowa znaczeniu. Na ceremonię miał wpływ elekcyjny charakter monarchii połączony z tradycją antycznego cesarstwa rzymskiego, królestwa i cesarstwa Franków oraz intronizacji germańskich królów.

Historia

Średniowiecze

Początki ceremonii

Ceremonia koronacji rozwijała się przez kilka stuleci, biorąc swój początek z germańsko-frankijskiej tradycji podniesienia króla na tarczy jako znaku, że jest on wodzem wybranym przez lud. Wprawdzie Izydor z Sewilli wspomina o używaniu złotej korony przez królów zachodnich Gotów i Longobardów, ale jest wątpliwe by te korony miały symboliczne znaczenie podczas inauguracji władzy.

Nie ma mowy o koronacji w ścisłym tego słowa znaczeniu w przypadku Pepina Krótkiego, którego władzę zalegalizował papież podczas ceremonii 28 lipca 754 r. Einhard opisuje ją następująco:

Został ręką świętej pamięci arcybiskupa i męczennika Bonifacego pomazany świętymi olejami i zgodnie ze zwyczajem Franków posadzony na tronie w Soissons .

Współczesne źródła nie wspominają o innym obrzędzie niż pomazanie. Być może jednak koronacja odbywała się jako akt dodatkowy. Godne podkreślenia jest, że ceremonia podniesienia zajmowała centralne miejsce także podczas objęcia władzy w wydzielonych im częściach Państwa Franków przez Karola Wielkiego i Karlomana w 754 r. odpowiednio w Noyon i Soisson.

Jednak już w 781 r. Karol Wielki wraz z synami Ludwikiem Pobożnym i Pepinem Garbatym otrzymał od papieża Hadriana II królewski diadem. Właściwy akt koronacji miał miejsce podczas koronacji cesarskiej Karola Wielkiego przez papieża Leona III. Einhard opisał go następująco: Gdy król w dniu Bożego Narodzenia wstał po modlitwie u grobu apostoła Piotra, aby uczestniczyć w mszy, papież Leon nałożył mu na głowę koronę i odtąd nosił tytuły patrycjusza, cesarza i augusta.

Dziesięć lat później syn Karola Ludwik Pobożny, pod nieobecność papieża, koronował się w Akwizgranie na cesarza i następcę ojca. Ludwik sam nałożył sobie koronę na głowę. Stało się tak na wyraźne polecenie Karola Wielkiego. Kościół i tron, na którym siedział podczas ceremonii, będą miały w przyszłości ogromne znaczenie w średniowiecznych uroczystościach koronacyjnych królów niemieckich.

Wraz z koronacją cesarską Ludwika Pobożnego w Rzymie w 816 r. przez papieża Stefana V koronacja stała się aktem liturgicznym, namaszczenie i właściwa koronacja uległy połączeniu. Wydany porządek koronacyjny określał przebieg ceremonii.

Nie wiadomo czy podobnie, jak to działo się w okresie środkowego średniowiecza, także żony władców były koronowane lub namaszczane. Wiadomo, że Lotar II w 862 r. rozkazał swoją drugą żonę Waldradę podnieść i koronować na królową. Najstarszy tekst porządku koronacyjnego o koronacji królowej pochodzi z 866 r. i dotyczy królowej Irmintrudy żony Karola Łysego.

Państwo wschodniofrankijskie i powstające Święte Cesarstwo Rzymskie

Tron cesarski w katedrze w Akwizgranie

Znaczenie jakie dzięki Karolowi Wielkiemu uzyskał Akwizgran dla ceremonii koronacyjnych w następnych stuleciach wskazuje fakt, że po śmierci wschodniofrankijskiego króla Henryka Ptasznika zgromadzenie wyborcze w 936 r. zwołano właśnie w tym mieście. Wybrano na nim na króla syna Henryka Ottona I, który również został wówczas w tym miejscu koronowany. Aż do 1531 r. niemal wszyscy królowie niemieccy zostali koronowani w Akwizgranie. W Moguncji, Kolonii i Bonn odbyły się w sumie cztery koronacje.

Wraz z koronacją Ottona rozpoczął się rozwój ceremonii, który trwał aż do ostatniej koronacji cesarskiej w 1792 r. Czysto świecki akt posadzenia na tronie wywodzący się z frankijsko-germańskiej tradycji stopił się na zawsze z pomazaniem i liturgią mszy św. w jedną manifestację władzy, która czyniła widocznym sakralny wymiar władzy królewskiej. Z tym łączyło się podkreślenie boskiego zatwierdzenia panowania wobec poddanych, jak również błogosławieństwo boskie dla władcy. Korona, w której niejednokrotnie znajdowała się relikwia, była znakiem boskiego zatwierdzenia i reprezentowania Chrystusa na Ziemi. Wraz z koronacją król stawał się nowym człowiekiem.

Rzadki średniowieczny opis koronacji zawdzięczamy Widukindowi z Korbei, który był naocznym światkiem koronacji Ottona w Akwizgranie. Kronikarz pisze o jej przebiegu w swoich Res gestae saxonicae: W Akwizgranie zebrali się książęta, dostojni hrabiowie i inni szanowani możni Rzeszy i po przysiędze wierności wynieśli nowego króla na tron Karola Wielkiego. W dniu koronacji król poszedł wraz z towarzyszącym mu klerem i panami Rzeszy do kościoła, w którym czekał na niego arcybiskup Moguncji. Biskup wymienił prawa panującego i towarzyszył mu do środka kościoła. Po symbolicznym hołdzie zgromadzonych Otton otrzymał insygnia Rzeszy, miecz, płaszcz, berło i sprzączkę.

Po namaszczeniu przez arcybiskupów Hildeberta i Wigfrieda nastąpiła koronacja. Widukind tak opisuje dalszy przebieg uroczystości: Po zakończeniu obrzędów, obaj arcybiskupi odprowadzili króla do tronu, na który prowadzą kręte schody. Stoi on między dwoma marmurowymi kolumnami niezwykłej piękności. Stąd mógł on wszystkich widzieć i przez wszystkich być widzianym.

Po śpiewach chórowych i uroczystej mszy następowała uczta w palatium. Widukind wzmiankuje, że książęta sprawowali wówczas swoje dworskie urzędy. Na podstawie krótkich wyjaśnień jest oczywiste, że nie chodziło tylko o akty czysto symboliczne, jak to miało miejsce w późniejszym okresie. Z tych honorowych służb książąt rozwinęły się w następnych stuleciach honorowe urzędy, które od momentu bezkrólewia sprawowali czterej świeccy elektorzy, a w ich zastępstwie działali posiadacze dziedzicznych urzędów.

Środkowe i późne średniowiecze

Siedmiu elektorów wybiera Henryka VII na króla. Miniatura z Codex Balduineus

Akt właściwej koronacji w rozpoczynającym się środkowym średniowieczu nie wydaje się być ostatecznie nieodzowną częścią ceremonii. Dla przykładu Wipo informuje, że już dzień po wyborze Konrada II został on w pośpiechu namaszczony. Kronikarz nie wspomina o koronacji, a tym bardziej o koronie zwanej dziś koroną Rzeszy. Nie wiadomo kiedy i z jakiej okazji ta korona otrzymała kabłąk, którego powstanie jest wiązane z osobą Konrada.

Ze źródeł wiadomo, że w okresie od X do XIV w. wybór króla rzadko następował w miejscu koronacji. Działo się to na terenie neutralnym, który mógł zapewnić odpowiedni odstęp pomiędzy obozami często zwaśnionych wielkich panów. Zebrania wyborcze często odbywały się pod gołym niebem, aby ich uczestnicy nie tracili się z oczu. Wybór Konrada II odbył się na równinie nad Renem koło Kamba, miejscowości leżącej naprzeciw Oppenheim pomiędzy Wormacją a Moguncją, zgromadzenie wyborcze Lotara III miało miejsce nad Renem koło Moguncji, a Karola IV w 1346 r. na tronie królewskim w Rhens.

Współczesne źródła wzmiankują obóz namiotów książąt przybyłych na wybór Lotara, który wzniesiono po obu stronach Renu, jak również trudności organizacyjne i dyplomatyczne, które musiał przezwyciężyć przewodniczący zebrania, aby przeforsować swojego kandydata. Wybory nie były głosowaniem ograniczonej liczby wyborców w obecnym tego słowa znaczeniu, ale osiąganiem kompromisu. Im więcej panów Rzeszy brało udział w wyborze, tym większa była legitymizacja wybranego. W wyborach powinien być widoczny "głos Boga". Ponieważ jednak Bóg miał tylko jeden głos wybór powinien być jednomyślny. Z tego względu wyborcy, którzy nie popierali kandydata nie przyjeżdżali lub odjeżdżali przed właściwym aktem wyboru. Ci książęta albo składali hołd później, co zazwyczaj było okupione ustępstwami i przywilejami albo wybierali własnych kandydatów. Dochodziło zatem do wyboru kilku króli co prowadziło do konfrontacji zbrojnej lub do pokornego podporządkowania się jednego z wybranych, przy wyborze którego głos Boga nie był słyszalny.

Porządek koronacyjny z XIV w., Coronatio Aquisgranensis, przypisywany koronacji Henryka VII w Akwizgranie pokazuje przebieg ceremonii w tym czasie. W odróżnieniu od koronacji Ottona I arcybiskup Kolonii był jedynym koronatorem. Towarzyszyli mu arcybiskupi Trewiru i Moguncji. Przebieg samej uroczystości, jak się wydaje, nie zmienił się. Także wówczas król był poddawany symbolicznej próbie wiary, namaszczany, przysięgał wierność wobec Kościoła jak również otrzymywał koronę oraz insygnia. W identyczny sposób koronowana była królowa Małgorzata Brabancka; jej koronacja jest również wzmiankowana.

Miejsca koronacji

Akwizgran aż do 1531 r. był miejscem większości koronacji. Tutaj koronowano pierwszego władcę Świętego Cesarstwa Rzymskiego Ottona I, a potem jego syna Ottona II i wnuka Ottona III. Henryk II i Konrad II zostali koronowani w Moguncji, Henryk III i Henryk IV ponownie w Akwizgranie. Spośród antykrólów Rudolf Szwabski był koronowany w Moguncji, a Herman z Salm w Goslarze.

Obaj synowie Henryka IV, Konrad i Henryk V byli koronowani w Akwizgranie, Podobnie jak Lotar III, Konrad III i Fryderyk I Barbarossa. Henryk VI już za życia ojca został koronowany w Akwizgranie.

Po podwójnej elekcji w 1198 r. Otto IV został koronowany w Akwizgranie, a jego rywal Filip Szwabski w Moguncji. Ten ostatni po zwycięstwie nad Ottonem IV kazał w 1205 r. koronować się po raz drugi w Akwizgranie przez właściwego koronatora.

Podobnie w Moguncji odbyła koronacja Fryderyka II, natomiast jego syn Henryk VII Hohenstauf jako współwładca był koronowany w Akwizgranie. Henryk Raspe nie był w ogóle koronowany, natomiast Wilhelma z Holandii koronowano w Akwizgranie. W czasie Wielkiego Bezkrólewia Alfons Kastylijski nie był koronowany w Rzeszy, natomiast jego rywal Ryszard z Kornwalii wkrótce po swoim wyborze odbył koronację w Akwizgranie.

Goslar, miejsce koronacji Hermana z Salm, trzeba postrzegać jako wyjątek. Pominąwszy Moguncję, widać wyraźnie, że Akwizgran od czasów Karola Wielkiego był oficjalnym i najważniejszym miejscem koronacji i pozostał nim do końca średniowiecza. Tu koronowano Rudolfa z Habsburga, Adolfa z Nassau, Albrechta I, Henryka VII, Ludwika Bawarskiego, Wacława IV, Zygmunta Luksemburskiego, Fryderyka III i Maksymiliana I.

W innych miejscach odbyły się tylko trzy uroczystości: Fryderyk III Piękny i Karol IV Luksemburski zostali koronowani w Bonn, a Ruprecht z Palatynatu w Kolonii. Stało się tak dlatego, że Akwizgran znajdował się pod panowaniem ich przeciwników. Jak ważna była uroczystość we właściwym miejscu dla legitymizacji władzy świadczą fakty, że Karol IV i Ruprecht później odbyli ponowną koronację w Akwizgranie.

Złota Bulla

Wraz z wydaniem Złotej Bulli Karola IV w 1356 r. sposób wyboru króla został ostatecznie ustalony. Aż do 1806 r. stała się ona jądrem porządku prawnego Rzeszy. Złota Bulla w przeciwieństwie do dotychczasowych zasad stawiała w centrum tytuł królewski. Było to konieczne, gdyż od czasu konfliktu o inwestyturę między papieżem a cesarzem została zakwestionowana duchowa legitymacja władzy panującego. To zmusiło do prawnego usankcjonowania władzy.

Jedynie na mocy wyboru elekt otrzymywał wszystkie prawa króla i przyszłego cesarza. Wprawdzie określono, że koronacja cesarska odbywać się miała w Rzymie, ale nie oznaczała ona odtąd papieskiego zatwierdzenia nowego władcy. Tylko kilku następców Karola IV koronowało się na cesarzy: Zygmunt Luksemburski w 1433 r., Fryderyk III w 1452 r. w Rzymie i Karol V w 1530 r. w Bolonii.

Ponadto ustalono, że wybór będzie dokonywany większością głosów, tak że od tej pory nie dochodziło do podwójnych elekcji, gdyż strona przegrana musiała akceptować wynik wyborów. Zasady większości i braku konieczności papieskiej legitymacji dla monarchy zostały zawarte już w deklaracji z Rhense z 4 sierpnia 1338 r. Wówczas podczas spotkania elektorów, które odbyło się nie z racji wyborów, ale z powodu konfliktu pomiędzy Ludwikiem Bawarskim a papieżem, powołano kolegium elektorów. Złota Bulla zatwierdziła podjęte decyzje i nadała im moc prawną.

Najważniejszą zmianą okazało się ograniczenie prawa wyboru do siedmiu elektorów. Byli nimi arcybiskupi Kolonii, Moguncji i Trewiru, palatyn reński, książę saski, margrabia brandenburski i król Czech. Wcześniej wszyscy wielcy panowie Rzeszy mieli prawo głosu, nawet jeśli nie było jasne, którzy książęta Rzeszy mają aktualnie to prawo. Dla przykładu spory budziły kwestie czy książęta z należącej do cesarstwa części Włoch mogą brać udział w wyborach i czy takie prawo posiada książę czeski.

Koronacja króla niemieckiego następowała od tygodnia do trzech tygodni po wyborze i potwierdzała akt wyborczy jedynie formalnie, co jest widoczne w źródłach, gdyż władcy liczyli czas panowania od chwili wyboru. Prawne znaczenie koronacji zatem spadło, ale nadal odbywała się ona z dotychczasową pompą.

Koronancje cesarskie w Rzymie

Koronacja cesarska Henryka VI. Ilustracja z Liber ad honorem Augusti Piotra de Ebulo, 1196 r.

Aż do początku okresu nowożytnego należy rozróżnić koronację na króla niemieckiego, króla poszczególnych części Rzeszy, takich jak Italia i Burgundia oraz koronację cesarską. Wprawdzie przebieg był podobny, ale ze względu na teologiczną i świecką symbolikę koronacja na cesarza była najważniejsza. Co prawda od czasów środkowego średniowiecza z wyborem na króla, który od czasów Ottonów był zwany Rex Romanorum, wiązały się roszczenia do tytułu cesarskiego, ale nie zawsze udawało się je urzeczywistnić. Z drugiej strony tytuł królewski uprawniał do władzy tylko w części Rzeszy. Tylko tytuł cesarski uprawniał do władzy w całej Rzeszy, włączając prawa panowania w Burgundii i cesarskiej Italii. Był on również związany z roszczeniami do władzy uniwersalnej. Szczególnie w późnym średniowieczu królowie niemieccy byli zmuszeni, by za pomocą korony cesarskiej zyskać dodatkową legitymację w nieniemieckich częściach Rzeszy.

Ponadto papieże od XI w. pilnowali by mieć dominującą pozycję podczas koronacji i zademonstrować swoją władzę wobec cesarza. Koronacje cesarskie, z trzema wyjątkami, odbywały się w Rzymie i dokonywał ich papież lub jak w przypadku Henryka VI wyznaczeni przez niego kardynałowie. Miejscem uroczystości była zazwyczaj bazylika św. Piotra, a w przypadku Lotara III i Henryka VII bazylika św. Jana na Lateranie.

Wcześniej miesiącami, a niekiedy latami trwały negocjacje w sprawie warunków koronacji. Jako przykład mogą służyć rokowania Fryderyka Barbarossy, jego wnuka Fryderyka II, Henryka VII i jego wnuka Karola IV. Gdy nadszedł termin uroczystości król w otoczeniu książąt i duchowieństwa jechał do Rzymu przez Alpy. Te wyprawy miały często charakter wojenny i w ich trakcie starano się ponownie podporządkować Rzeszy odpadłe od niej terytoria. Konrad II przejął pod swoją kontrolę miasta północnowłoskie usiłujące się uniezależnić. Podobnie postępowali Fryderyk Barbarossa i Henryk VII.

Po przybyciu do Rzymu przyszły cesarz obozował wraz ze świtą przed bramami miasta i wjeżdżał do niego dopiero w dniu koronacji. Wjazd wiązał się czasem z walkami z mieszkańcami miasta: Fryderyk Barbarossa musiał włożyć zbroję, natomiast Henryk VII uwikłał się w ciężkie walki, gdyż mieszkańcy usiłowali nie dopuścić go do bazyliki św. Piotra. Średniowieczne źródła opisują uroczystości bardzo zwięźle. U Wipona o koronacji cesarskiej Konrada II w 1027 r. można przeczytać: Podczas Świąt Wielkanocnych, które w tym roku wypadały 26 marca, został wybrany przez obywateli rzymskich na cesarza oraz przyjął z rąk papieża cesarskie błogosławieństwo otrzymując odtąd rzymski tytuł Cesarza Augusta. Także królowa Gizela przyjęła cesarskie namaszczenie oraz otrzymała tytuł cesarzowej.

Dopiero Eneasz Sylwiusz Piccolomini, humanista i historyk, późniejszy papież Pius II w swoim dziele Historia Friderici III. sive Historia Austriaca szczegółowo opisał koronację cesarską Fryderyka III w 1452 r.

Koszty średniowiecznej koronacji królewskiej

Koszty koronacji dla przyszłego króla, jak również dla miejsca, w którym odbywała się uroczystość, musiały być ogromne. Brak wprawdzie szczegółowych rachunków, ale ich wielkość można w przybliżeniu oszacować na podstawie zachowanych dokumentów. Rudolf z Habsburga zastawił w 1278 r. hrabiemu julijskiemu Wilhelmowi IV Boppard z prawem pobierania ceł i Oberwesel z należącymi do niego prawami. Nie wystarczyło to jednak na pokrycie wyłożonych przez Wilhelma na koronację 4000 marek kolońskich i 3000 marek szterlingów więc Rudolf musiał zastawić swoją koronę za 1050 marek. Aby zdać sobie sprawę, o jaką wartość chodzi, wystarczy powiedzieć dla porównania, że w 1174 r. wartość dworu Bochholz koło Bergheim wynosiła zaledwie 15 marek kolońskich.

Okres nowożytny

Frankfurt nad Menem w XVII w. Miejsce wyboru i koronacji od 1562 r.

Na początku XVI w. udział papieża w koronacji cesarskiej i związaną z tym wyprawę do Rzymu uznano za zbędną. Maksymilian I ogłosił 4 lutego 1508 r. w katedrze w Trydencie podczas uroczystej ceremonii, że będzie nosił tytuł cesarski bez wyprawy do Rzymu i papieskiej koronacji. Było to niezbędne, gdyż Republika Wenecka zabroniła Maksymilianowi przejazdu przez swoje terytorium. Powołując się na Złotą Bullę, władca ogłosił się „wybranym cesarzem rzymskim”. Tytuł potwierdził ówczesny papież Juliusz II, gdyż był on dla niego bez znaczenia, jednak nadal głosił równocześnie cesarską opiekę nad rzymskim Kościołem.

Wprawdzie następca Maksymiliana Karol V 24 lutego 1530 r. został przez papieża koronowany w Bolonii, ale uroczystość w zamyśle władcy miała podkreślić uniwersalny charakter monarchii. Była to ostatnia koronacja cesarska dokonana przez papieża.

Ponadto zaprzestano stopniowo rozróżniać cesarstwo od królestwa. Poszczególni władcy byli wybierani za życia poprzedników oraz koronowani na królów i stawiali się wraz z objęciem władzy cesarzami bez ponownej koronacji albo byli wybierani po śmierci poprzedników na cesarzy i w tej roli koronowani.

Od koronacji Maksymiliana II zaprzestano zapisanego w Złotej Bulli rozdzielania miejsca wyboru i miejsca koronacji. Od tego momentu koronacja odbywała się w miejscu wyboru we Frankfurcie nad Menem.

Powstaje pytanie dlaczego Akwizgran utracił pozycję dominującego miejsca koronacji. Pewne jest, że od wydania Złotej Bulli legitymacja panowania władcy nie zależała jedynie od miejsca koronacji, osoby koronatora i użycia właściwych klejnotów. Wybór przez elektorów stał się wystarczającą legitymacją przewyższającą znaczeniem miejsce wyboru.

Na korzyść Frankfurtu nad Menem, wyjąwszy fakt, że z punktu widzenia władców wywodzących się głównie z rodu Habsburgów Akwizgran był jednym z najodleglejszych miejsc Rzeszy, przemawiały także względy logistyczne i infrastrukturalne. Miał on relatywnie dobre połączenia drogami lądowymi i rzecznymi. Frankfurt leżał na szlaku północ-południe w miejscu mniej więcej centralnym i większość elektorów mogła do niego dotrzeć po niezbyt długiej podróży. W mieście znajdowała się katedra św. Bartłomieja, która po interim augsburskim w 1548 r. została zwrócona Kościołowi katolickiemu. Była to świątynia odpowiednio duża i znacząca by odbywały się w niej koronacje. Z powodu swojej roli jako centrum handlowego i targowego Frankfurt posiadał wiele gospód i miejskich pałaców, gdzie mogli zamieszkać posłowie przybywający na koronację.

Na początku koronacji we Frankfurcie miało miejsce pewne wydarzenie. W 1562 r. Maksymilian II nie mógł być koronowany przez arcybiskupa Kolonii, gdyż ten niedawno zmarł. Wybór nastąpił 24 listopada, co w owych czasach oznaczać mogło uciążliwą podróż do Akwizgranu. W tej sytuacji kolegium elektorów postanowiło, że obrzęd tym razem odbędzie się we Frankfurcie i dokona go miejscowy arcybiskup moguncki. Miasto Akwizgran zażądało formalnego potwierdzenia prawa do koronacji. Nowy monarcha i elektorzy zapewnili, że nic się nie zmieniło. Również później kilkakrotnie zapewniano Akwizgran, że nie utracił tego prawa choć już nigdy więcej koronacja nie odbyła się w tym mieście.