Trasa kolei transsyberyjskiej (linia czerwona Moskwa-Władywostok – jedyna istniejąca w 1918) – strategiczne znaczenie Korpusu Czechosłowackiego w wojnie domowej w Rosji 1918-1920

Korpus Czechosłowacki, Legion Czechosłowacki – formacja wojskowa utworzona w carskiej Rosji w trakcie I wojny światowej, złożona z jeńców oraz dezerterów narodowości czeskiej i słowackiej z armii austro-węgierskiej, walcząca w wojnie domowej w Rosji.

Jednostki czechosłowackie podczas I wojny światowej

Pierwszą jednostką sformowaną z ochotników czeskich mieszkających na terenie Cesarstwa Rosyjskiego była czeska "Drużyna" sformowana 14 sierpnia 1914, wkrótce po wybuchu wojny, początkowo o sile 720 ludzi. Był to oddział kadrowy, zajmujący się m.in. propagandą skierowaną do czeskich i słowackich żołnierzy armii Austro-Węgier, zachęcającą ich do dezercji (wielu czeskich i słowackich żołnierzy nie identyfikowało się z interesami Austro-Węgier, a ponadto z powodu popularnych przed wojną idei panslawistycznych, część niechętnie walczyła przeciw Rosji). Wśród pojedynczych dezercji, na stronę rosyjską przeszedł np. prawie cały 28. Pułk Piechoty 3 kwietnia 1915 i 8. Pułk w maju tego roku. Pierwszą większą jednostką sformowaną z jeńców czeskich i słowackich był Czechosłowacki Pułk Piechoty powstały 2 lutego 1916 roku. W maju 1916 przeformowano go w 7,5-tysięczną 1. Czechosłowacką Brygadę Strzelców, składającą się z pułków 1. i 2., a w marcu 1917 utworzono 3. pułk.

W czerwcu 1917 brygada została skierowana na front południowo-zachodni, w składzie rosyjskiej 11. Armii. Brygada walczyła podczas ofensywy Kiereńskiego w bitwie pod Zborowem 2 lipca 1917 roku przeciw wojskom austro-węgierskim. Bitwa ukazała wartość żołnierzy czechosłowackich, po czym 23 sierpnia 1917 utworzono z dotychczasowej brygady 1. "Husycką" Dywizję Piechoty w składzie 4 pułków. Następnie utworzono 2. Dywizję, a pod koniec września Korpus Czechosłowacki o sile 40 000 ludzi. Niewielka liczba żołnierzy czeskich wchodziła ponadto w skład rosyjskiego Pułku Szturmowego gen. Korniłowa.

Początkowy okres wojny domowej (XI 1917 - V 1918)

W czasie rewolucji październikowej 1917 roku 1. Dywizja była wciąż na froncie, a część korpusu stacjonowała w rejonie Kijowa, gdzie po ogłoszeniu niepodległości Ukrainy (20 listopada) wzięła krótki udział w potyczkach z bolszewikami po stronie ukraińskich sił Centralnej Rady. Kilkuset żołnierzy czeskich dołączyło natomiast w grudniu do antybolszewickich oddziałów białych gen. Michaiła Aleksiejewa na południu Rosji, wchodząc następnie w skład Armii Ochotniczej i ponosząc w toku dalszej kampanii spore straty.

Czescy legioniści

Żołnierze czechosłowaccy nie zamierzali początkowo wikłać się w wojnę domową, a ich głównym celem była kontynuacja walki z państwami centralnymi i wyzwolenie ziem Czech i Słowacji. Dlatego wraz z zachodnimi państwami ententy opracowywano plany ewakuacji korpusu i przerzucenia go na front zachodni. W grudniu 1917 na skutek starań Tomasza Masaryka, korpus został uznany za siłę sojuszniczą - część Armii Czechosłowackiej we Francji. Początkowo rozważano północną drogę ewakuacji przez Archangielsk, lecz wkrótce stała się ona niedostępna i jedynym portem wchodzącym w grę stał się Władywostok na dalekim wschodzie.

Po podpisaniu pokoju z państwami centralnymi w Brześciu Litewskim przez bolszewicką Rosję 3 marca 1918 roku, nowe władze Rosji zawarły porozumienie z Czechami o ewakuacji Korpusu przez Władywostok do Francji. Jako punkt zborny do dalszej trasy wybrano Penzę. Podczas ewakuacji 1. Dywizji z frontu doszło 10-14 marca 1918 do walk o węzeł kolejowy Bachmacz z Niemcami, chcącymi uniemożliwić ewakuację, lecz wojska czechosłowackie się przebiły. Ewakuacja szła początkowo planowo, lecz stosunki między Czechosłowakami a bolszewikami były napięte. Porozumienie zakładało, że korpus pozostawi bolszewikom większość broni. Kolejne placówki żądały jednak zdawania dalszych ilości broni, a w dodatku na terenie Rosji przebywały duże ilości zmierzających na zachód uwolnionych niemieckich i austro-węgierskich jeńców, których postawa wobec korpusu była niepewna, a wielu zasiliło szeregi Armii Czerwonej. 14 maja 1918 doszło do incydentu pomiędzy Czechami a Austriakami na stacji w Czelabińsku, po którym czescy legioniści siłą odbili aresztowanych przez bolszewików czechosłowackich żołnierzy. Zdarzenie to, zinterpretowane jako rewolta, stało się jednym z impulsów zerwania porozumienia przez bolszewików.