Kosodrzewina - Polski Serwis Naukowy

Kosodrzewina (sosna górska, kosówka właściwa) (Pinus mugo Turra) – gatunek drzewa (lub krzewu) iglastego z rodzaju sosna (Pinus) należący do rodziny sosnowatych (Pinaceae). Występuje na terenach pasm górskich Europy Środkowej i Południowej w piętrze kosówki powyżej regla górnego a poniżej piętra hal. W Polsce: Tatry, Sudety, Babia Góra i Pilsko, niewielkie stanowiska kosodrzewiny znajdują się również na Policy, Romance, oraz na szczycie Czyrńca. Do lat 90 XX wieku reliktowe stanowisko kosodrzewiny znajdowało się w Beskidzie Niskim (Rezerwat przyrody Kornuty).

W Tatrach rośnie około 1300 gatunków roślin naczyniowych, z czego w Tatrzańskim Parku Narodowym(TPN) około 1000. Charakterystyczną grupę stanowią rośliny wysokogórskie – dla 200 z nich Tatry są jedynym obszarem występowania w Polsce. Bardzo bogata jest flora mszaków – występuje ich tutaj ok. 700 gatunków, co stanowi 80% wszystkich gatunków w Polsce, ok. 1000 gatunków grzybów, 870 gatunków porostów i liczna flora glonów i 72 gatunki śluzowców.

Krzew - roślina wieloletnia o zdrewniałej łodydze, czasem także korzeniach, przekraczająca 0,5 m wysokości. Krzewy mają krótki pęd główny, z którego wyrastają równorzędne, rozgałęziające się pędy boczne. W przeciwieństwie do drzew u krzewów brak osi głównej, która u drzew przechodzi przez system pędowy. W rozwoju krzew powstaje przez rozwój pączków bocznych, znajdujących się u nasady pędu głównego, który zostaje szybko opanowany przez tworzące się liczne pędy boczne i wcześnie zamiera. Krzewy mają korzeń palowy, podobnie jak drzewa.

Morfologia

Młody pęd

Kosodrzewina P. mugo – szyszki

Austria, Tyrol, góry Karwendel

Pokrój Przeważnie krzew o masywnych gałęziach, które płożą się po ziemi, wznoszą ku górze lub wyrastają na boki. Pokrój zmienny, silnie zależny od podgatunku i siedliska. U starszych drzew korona luźna. Pień Niski, płożący, o wysokości do 3,5 m. Kora ciemnoszara, lekko spękana, nie łuszczy się. Pędy nagie, młode zielone, następnie drewnieją przybierając barwę brązową. Liście Szpilki wyrastają po 2 z krótkopędu, mają długość 3–8 cm i ciemnozielony kolor z połyskiem. Są krótsze i grubsze niż u sosny zwyczajnej, sztywne. Ułożone są gęsto wokół całego obwodu pędu. Szyszki Męskie szyszki cylindryczne, długości 10 mm, żółto-czerwone. Szyszki żeńskie początkowo żółto-zielone do purpurowych. Osadzone pojedynczo lub po 2–3 koło siebie, siedzące. Dojrzała szyszka ma średnio 5 cm długości i 2,5 cm szerokości. Tarczki szyszek z wyrostkiem, często zakończonym cienkim kolcem, czarno obrzeżone. Młode szyszki pokryte niebieskawym lub fioletowym nalotem, dojrzałe brązowieją. Nasiona czarne, długości 4 mm, z 7–12 mm skrzydełkiem. Gatunki podobne Sosna zwyczajna.

Biologia i ekologia

Szpilki pozostają na drzewie średnio 4–6 lat. Pylenie od maja do lipca. Szyszki nasienne dojrzewają wiosną w trzecim sezonie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Piętro subalpejskie (piętro kosodrzewiny, piętro kosówki) – jedno z pięter roślinności w górach, znajdujące się ponad reglem górnym, a poniżej piętra hal. Jest to piętro zwartych zarośli kosodrzewiny lub olchy zielonej (kosej) w górach Europy Środkowej. W Alpach lub Himalajach piętro to porasta różanecznik. W Tatrach, Sudetach i na Babiej Górze piętro to tworzone jest przez kosodrzewinę, w Bieszczadach jej miejsce zajmuje olcha zielona, zarastająca połoniny. W różnych górach piętro to znajduje się na różnych wysokościach nad poziomem morza, w zależności od szerokości geograficznej i klimatu. W Tatrach piętro kosówki występuje na wysokości około 1500-1800 m n.p.m.

Siedliskiem są zbocza, skalne grzędy, złomowiska skalne i urwiska. Występuje w górach do wysokości 2500 m n.p.m. Powyżej górnej linii lasu tworzy zwartą formację zwaną piętrem kosodrzewiny lub kosówką. W niższych partiach występuje na stanowiskach naturalnych jedynie wzdłuż jałowych urwisk. Ma bardzo małe wymagania glebowe, zajmuje skrajne siedliska – gleby kwaśne i zasadowe, suche i mokre, płytkie jak i głębokie. Preferuje stanowiska nasłonecznione. Odporna na mrozy.

Grzęda – w geomorfologii jest to wypukła forma ukształtowania terenu, podłużna, rozłożysta formacja na zboczu, stoku lub ścianie. Także silnie wydłużone wzgórze o słabo rozciętych stokach i spłaszczonej wierzchowinie. Najczęściej mówi się o grzędach, gdy tego rodzaju formy występują obok siebie równolegle.

Drzewa – grupa . Do drzew zalicza się niekiedy rośliny posiadające . Bardziej zawężone definicje wyłączają wieloletnie rośliny o zdrewniałych łodygach, które nie posiadają zdolności przyrostu na grubość i nie tworzą korony ze zdrewniałych rozgałęzień łodygi. Dział botaniki zajmujący się drzewami to dendrologia (gr. δένδρον – drzewo). W Polsce kilkadziesiąt tysięcy najstarszych i najbardziej okazałych drzew podlega ochronie prawnej jako pomniki przyrody.

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla DSAll. Rhododendro-Vaccinienion, podgatunek ssp. rotundata dla Ass. Pino mugo-Sphagnetum.

Liczba chromosomów 2n= 24

Systematyka i zmienność

Pozycja gatunku w obrębie rodzaju Pinus:

podrodzaj Pinus

sekcja Pinus

podsekcja Pinus

gatunek P. mugo

Gatunek wykształca różne formy i bywa dzielony na podgatunki i odmiany, tworzy także mieszańce, które trudno rozróżnić.

P. mugo subsp. mugo (syn. P. pumilio Haenke, P. montana Miller, P. mughus Scopoli, P. mugo var. pumilio (Haenke) Zenari) – typowa kosodrzewina

sosna hakowata (P. mugo subsp. uncinata (Ramond) Domin 1935, syn. P. uncinata Ramond ex De Candolle 1805, P. mugo var. rostrata (Antoine) Hoopes) – drzewo uznawane za podgatunek kosodrzewiny lub za osobny gatunek jedynie blisko z nią spokrewniony. Występuje w Pirenejach, zachodnich Alpach na wysokościach 1000-2300 m. Drzewo osiąga 12-20 m.

sosna drzewokosa (Pinus x rhaetica Brūgger) – krzyżówka sosny górskiej z sosną zwyczajną (P. sylvestris)

sosna błotna (P. mugo nothosubsp. rotundata (Link) Janchen & Neumayer 1942, P. x rotundata) – jedna z form mieszańca międzygatunkowego P. x rhaetica. Czasem traktowana jako osobny gatunek P. rotundata Link lub (głównie w starszych pracach europejskich) jako P. uliginosa G. E. Neumann ex Wimmer. Dodatkowo używane synonimy: P. humilis Link, P. pseudopumilio (Willk.) Bech, P. obliqua Sauter.

Kosodrzewina krzyżuje się także z sosną bośniacką (P. heldreichii).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Czyrniec (Syhlec) – szczyt górski w Beskidzie Żywieckim o wysokości 1318 m n.p.m., położony w Paśmie Polic (czasem uznawany za początek Pasma Orawsko-Podhalańskiego). Znajduje się w jego bocznym grzbiecie odbiegającym na południe od Policy, z którą sąsiaduje poprzez przełęcz (ok. 1250 m n.p.m.). Wschodnie stoki opadają do doliny Zakulawki, natomiast zachodnie – Białego Potoku. Południowy stok kończy się Przełęczą Zubrzycką. Stoki są przeważnie pokryte lasem, ale kopułę szczytową i polany na stokach porasta kosodrzewina, dzięki czemu roztaczają się stamtąd widoki na okolicę.

Odmiany

Kultywar 'Gnom'

Niektóre kultywary ogrodowe:

'Allgaeu' – odmiana o gęstym i regularnym pokroju.

'Almhütte' – odmiana bardzo wolno rosnąca.

'Beniamin' – krzewy bardzo zwarte o półkolistej formie.

'Carstens Wintergold' – odmiana przebarwiająca się jesienią na żółto.

'Etschtal' – bardzo wolno rosnąca odmiana, 10-letnia roślina ma 10 cm szerokości i wysokości.

'Fischleinboden' – pochodząca z Włoch odmiana wyhodowana z 'czarciej miotły'.

'Fritsche' – odmiana pochodząca z Czech.

'Fruehlinsgold' – odmiana o szybszym wzroście i złotych przyrostach wiosną.

'Gnom' – odmiana o kopulastej formie i jasnych igłach.

'Honneycomb' – bardzo wolny wzrost, odmiana kulista.

'Humpy' – o bardzo wolnym wzroście, kulista forma.

'Kobold' – wolno rosnąca odmiana o grubych pędach.

'Laurin' – jedna z najczęściej spotykanych odmian tego gatunku.

'Mops' – odmiana rosnąca bardzo wolno i gęsto, z czasem przyjmuje formę spłaszczonej półkuli.

'Northern Light' – odmiana o bardzo jasnych przyrostach na wiosnę.

Zagrożenia i ochrona

Gatunek objęty w Polsce ścisłą ochroną na mocy Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz. U. z dnia 28 lipca 2004 r.). Dawniej była masowo wypalana i wycinana, aby przygotować tereny pod wypas. Obecnie gatunek nie jest zagrożony.

Piętro alpejskie, zwane też piętrem halnym – obszar występowania łąk wysokogórskich zwanych halami. Panuje tu klimat umiarkowanie zimny. Poniżej znajduje się piętro kosówki a powyżej piętro turni. W Polsce piętro alpejskie występuje tylko w Tatrach, Karkonoszach i na Babiej Górze. W Tatrach położone jest mniej więcej pomiędzy 1800 m n.p.m., a 2300 m n.p.m., na Babiej Górze i w Karkonoszach znajduje się niżej – w Karkonoszach na wysokości 1450-1603 m n.p.m. i obejmuje głównie szczyty Śnieżki i Wielkiego Szyszaka.

Sosna (Pinus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.) obejmujący niemal 115 gatunków drzew i krzewów. Występują przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych (tu jednak zwykle w górach). W Ameryce Środkowej najdalej na południe sięgają do Gwatemali, Salwadoru i Nikaragui, zaś w Azji do Archipelagu Malajskiego. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii).

Roślina umieszczona przez międzynarodową organizację IUCN w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych w grupie gatunków niższego ryzyka (kategoria zagrożenia: LC).

Zastosowanie

Kosodrzewina jest sadzona poza swoim zasięgiem na nadmorskich wydmach

Wykorzystywana jest do zalesiania obszarów wydm, w tym nadmorskich, umacniania zboczy nasypów. Dobrze toleruje piaszczyste gleby, także zasypywanie pędów przez piasek.

Zarówno w środowisku naturalnym jak i w miejscach, gdzie została sztucznie nasadzona kosodrzewina odgrywa ważną rolę chroniąc glebę przed erozją i zapobiegając osuwaniu się ziemi oraz lawinom.

Chętnie sadzona jest w ogródkach w celach dekoracyjnych, np. do formowania żywopłotów. Łatwo rozmnaża się z nasion.

Igły są źródłem olejku, w Bułgarii stosowane także jako składnik herbaty ziołowej.

Przypisy

P. F. Stevens: PINACEAE. W: Angiosperm Phylogeny Website [on-line]. 2001–.
↑ Conifer Specialist Group (1998): Pinus mugo (ang.). W: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.1 [on-line]. [dostęp 2010-02-09].
Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
Christopher J. Earle: Pinus (ang.). W: Gymnosperm Database [on-line]. [dostęp 2010-02-09].
Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.

Bibliografia

Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
Gregor Aas, Andreas Riedmiller: Drzewa. Peter Schütt (współpraca). Warszawa: MUZA SA, 2005. ISBN 83-7200-625-3.

Zobacz też

Lista gatunków roślin objętych ścisłą ochroną

Rośliny tatrzańskie

Piętro kosówki

Rośliny piętra kosówki