Kostnoszkieletowe - Polski Serwis Naukowy

Ryby kostnoszkieletowe, ryby kostne (Osteichthyes) – nadgromada kręgowców wodnych obejmująca promieniopłetwe i mięśniopłetwe. Najstarsza znana ryba kostnoszkieletowa, Guiyu, żyjąca w późnym sylurze, około 419 mln lat temu, należała już do mięśniopłetwych, co dowodzi, że linia rodowa kostnoszkieletowych rozeszła się na mięśniopłetwe i promieniopłetwe nie później niż 419 mln lat temu. Zasiedlają wszystkie typy wód: słodkie, słone i słonawe. Obecnie znanych jest ponad 24 000 gatunków ryb kostnych. Szacuje się, że jest ich znacznie więcej.

Kręgowce (Vertebrata, od łac. vertebra – kręg) – najliczniejszy podtyp strunowców (Chordata), mocno zróżnicowany morfologicznie; obejmujący kręgouste, ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki. Dotychczas opisano około 58000 gatunków kręgowców[2], co stanowi około 5% opisanych gatunków zwierząt. Wielkość współcześnie żyjących kręgowców waha się od 7.9 mm u gatunku karpia - Paedocypris progenetica [3] do płetwala błękitnego [4], którego długość dochodzi do 33.9 m[5].

Ryby chrzęstnoszkieletowe, ryby chrzęstne (Chondrichthyes) – gromada kręgowców wodnych – tradycyjnie zaliczanych do ryb właściwych (Pisces) – obejmująca chimery, płaszczki i rekiny, łącznie ponad 1000 gatunków. Żywią się pokarmem zwierzęcym. Większość gatunków ryb chrzęstnych żyje w wodach morskich. Rekiny znane są z zapisów kopalnych datowanych na ponad 400 mln lat, płaszczki pojawiły się prawdopodobnie 200 mln lat temu.

Etymologia: od gr. ostéon – kość, ichthýs – ryba

Cechy charakterystyczne

znaczna część szkieletu skostniała, co odróżnia je od ryb chrzęstnoszkieletowych, stanowiących odrębną gromadę

ciało pokryte łuskami lub nagie

w większości wyposażone w pęcherz pławny, który u niektórych (dwudyszne) pełni funkcję dodatkowego narządu oddechowego

pojedyncza szczelina skrzelowa osłonięta pokrywą skrzelową (operculum)

brak przegród międzyskrzelowych

brak zastawki spiralnej w jelicie

u większości gatunków zapłodnienie zewnętrzne

Systematyka

ITIS dzieli ryby kostnoszkieletowe na dwie gromady:

Mięśniopłetwe (Sarcopterygii) – grupa kręgowców, tradycyjnie definiowana jako gromada ryb kostnoszkieletowych obejmująca ryby dwudyszne i celakantokształtne, czyli ryby mające umięśnione płetwy o strukturze przypominającej budowę kończyn czworonogów. Tak definiowane mięśniopłetwe okazały się być grupą parafiletyczną – zdaniem naukowców, w dewonie, z kopalnych form należących do tej grupy wykształciły się pierwsze czworonogi (Tetrapoda), dlatego obecnie do mięśniopłetwych, aby stały się taksonem monofiletycznym, zalicza się również czworonogi.

Dwudyszne (Dipnoi syn. Dipneusti) – podgromada ryb mięśniopłetwych (Sarcopterygii) charakteryzujących się możliwością oddychania przy pomocy częściowo uwstecznionych skrzeli lub za pomocą pęcherza pławnego przekształconego w rodzaj płuca połączonego z przełykiem (stąd nazwa dwudyszne).

Actinopterygii – promieniopłetwe

Sarcopterygii – mięśniopłetwe

Wcześniejsze klasyfikacje stawiały Osteichthyes w randze gromady żuchwowców i dzieliły na 4 podgromady, a te na następujące rzędy:

dwudyszne (Dipneusti)

trzonopłetwe (Crossopterygi)

ramieniopłetwe (Brachiopterygii)

wielopłetwcokształtne (Polypteriformes)

promieniopłetwe (Actinopterygi)

Według klasyfikacji Nelsona z 1994 roku Osteichthyes w ogóle nie istnieje, ponieważ została uznana za grupę polifiletyczną, a więc grupującą organizmy pochodzące od różnych przodków.

Rodziny ryb – wykaz obejmuje rodziny ryb kostnoszkieletowych (Osteichthyes) i chrzęstnoszkieletowych (Chondrichthyes), śluzic (Myxini) i minogów (Petromyzontiformes).

Wykaz obejmuje przedstawicieli następujących, dość odlegle spokrewnionych ze sobą grup kręgowców, zwykle klasyfikowanych jako gromady lub nadgromady: ryby kostnoszkieletowe, chrzęstnoszkieletowe oraz krągłouste. Zawiera on słodkowodne i dwuśrodowiskowe gatunki rodzime i obce oraz morskie gatunki bytujące stale lub pojawiające się okazjonalnie w południowej części Morza Bałtyckiego.

Nowsze trendy kladystyczne plasują dwudyszne i trzonopłetwe razem z czworonogimi (Tetrapoda) w grupie mięśniopłetwych (Sarcopterygii), z tym, że uzyskują one wówczas nową rangę – gromady. Promieniopłetwe (Actinopterygii) utrzymują swój status podgromady, choć zachodzą w ich wewnętrznej klasyfikacji znaczne przetasowania, a ramieniopłetwe (Brachiopterygii) pozostają również jako niewielka podgromada ryb kostnych. Według innej klasyfikacji jedyny rząd ramieniopłetwych (wielopłetwcokształtne) zaliczany jest do promieniopłetwych, a takson Brachiopterygii w ogóle przestaje istnieć.

Jednym z elementów dostosowywania się do warunków środowiska, zapełniania wolnych nisz ekologicznych jest kształtowanie sylwetki ciała ułatwiającej poruszanie się, zdobywanie pokarmu i ucieczkę przed drapieżnikami. Różnorodność kształtów ciała ryb wskazuje jak duże zdolności przystosowawcze posiada ta grupa zwierząt.

Łuski – cienkie płytki kostne pokryte szkliwem osadzone w kieszonkach, stanowiące osłonę ciała, przeważnie ułożone w podłużne i poprzeczne szeregi, zachodzące na siebie dachówkowato, pokryte śluzem. U wielu gatunków kolor łusek pełni funkcję maskującą. Są one wytworem skóry właściwej. Łuski wraz z pokrywającym je śluzem zmniejszają opór ciała poruszającej się ryby.

Kladogram współczesnych kostnoszkieletowych

Zobacz też

ryby chrzęstnoszkieletowe

anatomia ryb

ryby Polski

ryby - wykaz rodzin

Przypisy

W literaturze często spotykane jest przypisywanie terminu kostnoszkieletowe do systematycznej nazwy Teleostei obecnie tłumaczonej jako doskonałokostne.
Min Zhu, Wenjin Zhao, Liantao Jia, Jing Lu i inni. The oldest articulated osteichthyan reveals mosaic gnathostome characters. „Nature”. 458, s. 469–474, 2009. doi:10.1038/nature07855 (ang.).
Baza FishBase w edycji 07/2006 wykazuje 29500 gatunków ryb z czego ok. 1000 to ryby chrzęstnoszkieletowe. Baza ITIS zawiera ponad 24000 nazw klasyfikowanych w Osteichthyes.
Teleostomi: Overview (ang.). Palaeos. [dostęp 2008-09-19].