Koszatniczka pospolita - Polski Serwis Naukowy

Koszatniczka pospolita, koszatniczka zwyczajna, koszatnica (Octodon degus) – gatunek gryzonia z rodziny koszatniczkowatych (Octodontidae), zamieszkujący obszar w Chile między wybrzeżem Oceanu Spokojnego i zachodnimi zboczami Andów, najliczniej pomiędzy Vallenar a Curicó (28-35°S) do wysokości 1200 m n.p.m. W Chile jest ssakiem o najliczniejszej populacji. W Polsce wyjątkowo stwierdza się osobniki zdziczałe.

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) to góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 9000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6959 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6793 m n.p.m.).
Pokarm – pożywka dostarczająca substancji chemicznych ważnych dla zachowania zdrowia i rozwoju organizmu. Są to tzw. składniki odżywcze spełniające wiele funkcji w organizmie:

Nazewnictwo

Nazwa gatunkowa "degus" została pierwszy raz użyta przez jezuitę Juana Ignacio Molina w wydanej w 1782 roku "Historii natury w Chile". Molina sklasyfikował wówczas błędnie koszatniczkę jako gatunek wiewiórki (Sciurus) i użył dla niej nazwy "Sciurus degus". Przyporządkowując i nazywając tak koszatniczkę Molina kierował się oceną podobnego sposobu życia tych gryzoni. Przez lata próbowano nawet klasyfikować O. degus razem z Lagomorpha, czyli zajęczakami. Ostatecznie obecna klasyfikacja zalicza koszatniczkę do Hystricognathi, czyli infrarzędu obejmującego również aguti, kapibarę, marę patagońską, nutrię, kolczaka, tukotuko oraz wiskacza, szynszylę, świnkę morską czy ursona. Pierwszy człon nazwy "Octodon" (ośmio-, czy raczej ósemkowo-zębny), właściwy dla wszystkich koszatniczkowatych, wynika z ukształtowania trzonowców, a nie ilości zębów.

Kolczakowate, kolczaki (Echimyidae) – rodzina ssaków z rzędu gryzoni wyglądem zewnętrznym zbliżonych do myszowatych. Występują w Ameryce Południowej. Prowadzą naziemny lub nadrzewny tryb życia. Jednym z przedstawicieli jest występujący w Gujanie kolczak (Proechimys cayennensis).
Proustia cuneifolia ((hiszp.) Huañil, Pucana) – gatunek z rodziny astrowatych. Występuje w Chile – szczególnie często w prowincji Biobio oraz w małym nasileniu w Peru.

Do rodzaju Octodon koszatniczkę zaliczył w 1848 roku brytyjski zoolog George Robert Waterhouse.

Koszatniczki bywają dzielone (Anna Sporon, 1990 i Sharon Vanderlip w 2001) na kilka gatunków: najczęściej spotykaną koszatniczkę zwyczajną albo pospolitą, nabrzeżną i Bridgesa. Dwa ostatnie gatunki różnią się od O.degus nieznacznie - mają nieco większe wymiary, kitki na ogonach są mniej puszyste, a tylne trzonowce mają inaczej ukształtowane fałdy powierzchni bocznych. W literaturze podawana jest jeszcze zamieszkująca chilijskie wyspy koszatniczka pacyficzna (Hutterer 1994). Kwestii, czy są to odrębny gatunek, nie wyjaśniono.

Nagietek lekarski (Calendula officinalis L.) – gatunek rośliny jednorocznej należącej do rodziny astrowatych (Asteraceae Dumort). Ma też inne lokalne nazwy: pazurki (Mazowsze), miesięcznica (Wlkp.), paznokietki (krakowskie). Prawdopodobnie pochodzi z terenów śródziemnomorskich lub Iranu, gdzie spotykany jest do dzisiaj na stanowiskach naturalnych. W wielu krajach świata (również w Polsce) jest uprawiany i czasami dziczejący (efemerofit).
Matorral – formacja roślinna budowana przez roślinność twardolistną występująca na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej. W ścisłym znaczeniu termin ten dotyczy zarośli, jednak nazwą tą określa się czasem cały zespół zbliżonych formacji o charakterze śródziemnomorskim obejmujący zarówno krzewiaste zarośla, jak i ziołorośla oraz lasy. Matorral zazwyczaj charakteryzuje się umiarkowanym klimatem śródziemnomorskim, z deszczowymi zimami i suchymi latami. W systemie regionalizacji WWF chilijski matorral jest należącym do neotropiku ekoregionem NT1201. Analogiczne formacje roślinne występują w innych obszarach śródziemnomorskiego klimatu, w strefie umiarkowanych szerokości, na zachodnich wybrzeżach kontynentów – makia (z fryganą i garigiem) w basenie Morza Śródziemnego, chaparral w Kalifornii, fynbos w Afryce Południowej, scrub w południowej Australii.

Rycina z 1883 (Alfred Brehm) oznaczona przestarzałą nazwą Octodon cummingii

Badanie wielu skupisk koszatniczek na przestrzeni lat powodowało sporo dywagacji na temat prawdopodobnych geograficznych odmian w obrębie gatunku i w konsekwencji powstawanie wielu równoległych i dodatkowych nazw. Ale − jak zauważał Wilfred Osgood − w wielu przypadkach zamieszanie wprowadzała głównie zmienność ubarwienia koszatniczek w poszczególnych porach roku czy też różnice zewnętrzne w poszczególnych grupach wiekowych. Przykładowo proponowana przez Oldfielda Thomasa nazwa Octodon degus cliviorum wynikała z przekonania Oldfielda o podziale gatunku na koszatniczki górskie i nizinne. Teoria nie uzyskała potwierdzenia.

Mięta pieprzowa, mięta lekarska (Mentha ×piperita L.) - gatunek byliny należący do rodziny jasnotowatych. Spontaniczny mieszaniec międzygatunkowy mięty nadwodnej (M. aquatica) i mięty zielonej (M. spicata) powstały prawdopodobnie w Anglii i tam wprowadzony do uprawy w XVIII w., początkowo w hrabstwie Sureey, a potem w okręgu Mitcham. Tam też zaczęto go uprawiać i z tego terenu pochodzi pierwszy opis zawarty w "Ray, 1724 Synopsis Methodica Stirpium Britannicarum table 10. figure 2. p. 234". W Polsce jest rośliną uprawną, czasami dziczejącą (efemerofit). Inne nazwy: miętkiew, miętkiewa..
Płomykówka zwyczajna, płomykówka (Tyto alba) – średniej wielkości sowa z rodziny płomykówkowatych. Spośród wszystkich sów najbardziej rozpowszechniony na świecie gatunek. Zamieszkuje wszystkie kontynenty oprócz Antarktyki. W Polsce nieliczny ptak lęgowy (tylko podgatunek T. alba guttata), osiadły.

W Polsce nazwy "koszatniczka" używa się potocznie do określenia najczęściej spotykanej koszatniczki pospolitej. Najczęściej okazy tego gatunku trafiały do Europy i Stanów Zjednoczonych jako zwierzęta laboratoryjne, zaś później hodowlane. Niestety nie ma pewności, czy okazy obecnie spotykane w hodowlach są czystymi gatunkowo przedstawicielami O. degus, czy też krzyżówkami z pozostałymi gatunkami rodzaju Octodon.

Słuch – zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Narządy słuchu nazywa się uszami. Słuch jest wykorzystywany przez organizmy żywe do komunikacji oraz rozpoznawania otoczenia.
Azot (N, łac. nitrogenium) – pierwiastek chemiczny z grupy niemetali. Zawartość w górnych warstwach Ziemi wynosi 0,0019%. Stabilnymi izotopami azotu są 14N i 15N. Azot w stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki N2. W cząsteczce tej dwa atomy tego pierwiastka są połączone ze sobą wiązaniem potrójnym. Azot jest podstawowym składnikiem powietrza (78,09% objętości). Wchodzi w skład wielu związków, takich jak: amoniak, kwas azotowy, azotany oraz wielu ważnych związków organicznych (kwasy nukleinowe, białka i wiele innych). Azot w fazie stałej występuje w sześciu odmianach alotropowych nazwanych od kolejnych liter greckich (α, β, γ, δ, ε, ζ). Najnowsze badania wykazują prawdopodobne istnienie kolejnych dwóch odmian (η, θ).

Żyjące w naturze koszatniczki lokalni mieszkańcy nazywają "szczurami ze szczotką na ogonie" (rata cola de cepillo). Jest to jedynie nazwa zwyczajowa, bowiem w rzeczywistości gryzonie te nie są spokrewnione ze szczurami. Używane w Chile inne nazwy to: chozchoris, rata de las cercas, raton de tapias, ratón de trompeta, bori.

Mocz (łac. urina) - uryna, płyn wytwarzany w nerkach i wydalany z organizmu, zawierający produkty przemiany materii bezużyteczne lub szkodliwe dla ustroju.
Wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), według starszego nazewnictwa trawy (Gramineae Juss.) – rodzina roślin należąca do rzędu wiechlinowców. Liczy ok. 11 tys. gatunków. Stanowi ona główny komponent roślinności stepowej, łąkowej i pastwiskowej. Należą do niej również ważne rośliny uprawne, w tym zboża. W Polsce występuje ponad 150 gatunków traw.

Koszatniczka ze względu na podobną polską nazwę mylona jest czasem z należącą do popielicowatych koszatką.

Charakterystyka

Typowe umaszczenie O.degus. Duże uszy koszatniczki umożliwiają wymianę temperatury z otoczeniem i tym samym − chłodzenie organizmu.

Zwierzę o smukłej budowie, pysk zaokrąglony, nieowłosione uszy średniej długości, ogon ciemniejący ku końcowi pokryty sztywną szczeciną z charakterystycznym dla tego gatunku "pędzlem". Sierść o barwie "aguti". Ubarwienie ma jednolite, brązowe przechodzące w szarości, na brzuszku futro kremowo-brązowe, jaśniejsze dookoła oczu. Umaszczenie brzuszka zależy od pory roku. Zazwyczaj zimą jest jaśniejsze niż latem. Przez krzyżowanie i ingerencje genetyczne osiągnięto również koszatniczki o innych barwach: białej, kremowej, czarnej, czy nawet niebieskiej. Zęby zdrowo odżywianych koszatniczek mają barwę pomarańczową. Uzębienie składa się z 2 par siekaczy, 2 par przedtrzonowców i 6 par trzonowców (o ósemkowym przekroju). Łapy mają po pięć palców – cztery mocno rozwinięte, piąty słabiej. Palce zakończone są pazurami. Koszatniczki w sytuacji zagrożenia mogą odrzucić końcówkę ogona (autotomia). Odrzucony ogon nie odrasta, jak to jest np. u jaszczurek.

Chile (Republika Chile – República de Chile) – państwo w Ameryce Południowej, ciągnące się długim pasem na zachodnim wybrzeżu kontynentu nad Oceanem Spokojnym. Stolicą Chile jest Santiago de Chile. Graniczy z Peru, Boliwią i Argentyną. Do Chile należą liczne wyspy przybrzeżne i wyspy na otwartym oceanie (w sumie ok. 3 tys.): Juan Fernández, Wyspa Wielkanocna (najbardziej oddalona od innych wysp i lądów zamieszkana wyspa na świecie), Sala y Gómez, San Ambrosio, San Félix, Chiloé, Campana, Santa Inés, Chonos.
Zęby trzonowe (łac. dentes molares) – rodzaj zębów występujących u ssaków, w tym człowieka – w uzębieniu stałym. Położone są najbardziej z tyłu ze wszystkich zębów jamy ustnej. Górne i dolne zęby trzonowe różnią się znacznie. Posiadają 2 lub 3 korzenie i wiele guzków. Ostatni trzonowiec, często nie występujący i bardzo zmienny, to tzw. ząb mądrości.

Dane

Długość życia: w stanie wolnym żyją od kilku miesięcy do 4 lat, a w niewoli 5–8 lat.

Masa ciała: 170–300 gramów.

Długość koszatniczki jest zróżnicowana – zależy to od liczby młodych w miocie. Najczęściej jednak wynosi ona od 125 mm do 195 mm. Długość ogona: 105–165 mm.

Temperatura ciała: 36,0–37,9° C

Puls: 274 na minutę

Dymorfizm płciowy

Samce są zazwyczaj nieco większe niż samice. Na wolności samice osiągają dojrzałość płciową nie wcześniej niż po 5 do 14 miesiącach od urodzenia, ale aktywność jajników obserwuje się w wieku 2 tygodni życia, mimo że otwór pochwy jest jeszcze niewidoczny. W warunkach hodowlanych dolną granicą osiągania dojrzałości płciowej jest wiek 5 tygodni. Samice mają 4 pary sutków, przy czym jedna para w położeniu pachwinowym, a pozostałe 3 pary – brzusznie.

Zajęczaki, zającokształtne (Lagomorpha) – rząd ssaków łożyskowych, dawniej zaliczanych do gryzoni, obejmujących szczekuszkowate (Ochotnidae), zającowate (Leporidae) oraz wymarłą rodzinę Prolagidae.
Marchew zwyczajna Daucus carota L. – gatunek rośliny z rodziny selerowatych. Występuje w stanie dzikim pospolicie na terenach Europy, Azji i północnej Afryki. Jest również rośliną uprawną. W Polsce w stanie dzikim jest rośliną bardzo pospolitą.

Rozpoznawanie płci koszatniczek stanowi często problem dla niedoświadczonych hodowców. Wygląd zewnętrznych cech płciowych jest bardzo podobny u przedstawicieli obu płci. Rozróżnienie jest możliwe głównie poprzez porównanie odległości między cewką moczową a odbytem oraz dzięki posiadaniu przez samce fałdu skórnego między tymi narządami.

Koszatniczkowate, dawniej koszatniczki (Octodontidae) – rodzina ssaków z rzędu gryzoni zamieszkująca tereny Ameryki Południowej. Nazwę rodzaju Octodon [ośmio-, czy raczej ósemkowo zębny] rodzina zawdzięcza ukształtowaniu trzonowców, a nie ilości zębów. Octodontidae to herbiwory. Żywią się bulwami, ziołami, kaktusami.
Hystricognathi – infrarząd z rzędu gryzoni (Rodentia). Hystricognathi różnią się od innych gryzoni strukturą kości czaszki. Część mięśni szczęki przechodzi przez otwory podoczodołowe i łączą się z kośćcem po drugiej stronie. Również ukształtowanie i wielkość otworu podoczodołowego odróżnia Hystricognathi od innych przedstawicieli Rodentia.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)