Kotewka orzech wodny - Polski Serwis Naukowy

Kotewka orzech wodny (Trapa natans L.) – gatunek rośliny jednorocznej, należący do rodziny krwawnicowatych (Lythraceae).

Rozmieszczenie geograficzne

Występuje w stanie dzikim w zachodniej, środkowej i południowo-wschodniej Europie, południowo-zachodniej Azji, na Syberii i w Afryce, Zawleczony został do Ameryki Północnej, Ameryki Południowej i Australii. W Polsce osiąga północną granicę zasięgu, jest rośliną bardzo rzadką. Relikt trzeciorzędowy. Występuje głównie w dorzeczu górnej Wisły i dolnego Sanu oraz górnej i środkowej Odry. Dawniej podawane stanowiska Z Wielkopolski, wschodniej części Wyżyny Małopolskiej, północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego oraz Karpat są już historyczne. Natomiast w 1998 odkryto nowe stanowisko w stawie rybnym w Międzyrzeczu Dolnym oraz w Koloni Ochaby koło Skoczowa. Stanowiska te potwierdzono w 2002.

Międzyrzecze Dolne (cz. Dolní Meziříčí, niem. Nieder Kurzwald) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie bielskim, w gminie Jasienica, na Śląsku Cieszyńskim. Powierzchnia sołectwa wynosi 780 ha, a liczba ludności 1061, co daje gęstość zaludnienia równą 136 os./km². W granicach sołectwa położone są Franciszkowice (niem. Franzfeld, identyfikator TERYT: 0055024), dawniej samodzielna wieś.

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Morfologia

Pokrój Roślina wodna, zakorzeniona, częściowo zanurzona. Łodyga Podwodna, cienka, wiotka, rurkowa o długości 50–150 cm, wyjątkowo może osiągać do 4 m. Zgrubiała przy powierzchni wody.

Kwiat i liście pływające

Orzechy kotewki

Liście Górne liście w gęstych, pływających różyczkach o średnicy 15–50 cm. Liście ogonkowe, o ogonkach długości do 21 cm, rozdętych – z komorami powietrznymi. Kształt blaszki rombowy (4–5 cm na 3,5–6 cm), brzegi szczytowe nierówno ząbkowane. Blaszki z wierzchu gładkie, pod spodem owłosione. Podwodne liście niewielkie, równowąskie, szybko obumierają. Kwiaty Białe, osadzone na szypułce długości ok. 1 cm, wzniesione nad wodą. Wyrastają pojedynczo z kątów liści pływających. Kielich o czterech sztywnych, lancetowatych działkach. Korona czteropłatkowa, płatki odwrotnie jajowate, długości do 8 mm. Słupek jeden, pręciki cztery. Owoce Czarne orzechy nieco większe od orzechów laskowych, zamknięte w osłonce jak orzech włoski, na niej cztery trójkątne wyrostki, tzw. rogi. Zwykle jednonasienne o średnicy 2,5 cm. Korzenie Z pachwin liści podwodnych wyrastają kilkucentymetrowe, zielone korzenie asymilujące, pierzasto rozgałęzione.

Biologia i ekologia

Rozwój Kotewka jest rośliną jednoroczną, o liściach pływających, zakorzeniona w dnie zbiornika wodnego. Kwitnie od czerwca do sierpnia (września). Kwiaty są obupłciowe. Po przekwitnięciu kwiatu działki kielicha przekształcają się w kolce osadzone na rogach owocu. Dojrzały owoc opada na dno i zakorzenia się w mulistym dnie (stąd nazwa "kotewka"), by za rok dać początek nowej roślinie. Nasiona do wykształcenia potrzebują wyższej temperatury wody (trwale powyżej 10 °C). Liście orzecha wodnego zamierają późną jesienią. Hydrofit.

Na powierzchni wody często tworzy zwartą pokrywę

Siedlisko Stojące lub wolno płynące wody, w lecie silnie nagrzane (m.in. eutroficzne starorzecza i stawy rybne). Rośnie przeważnie na podłożu mulistym lub gliniasto-ilastym, zakorzeniona na głębokości 1–2 m. Gatunek jest ciepłolubny, znoszący wahania temperatury. Fitosocjologia W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla zespołu roślinności. Trapetum natantis.

Zagrożenia i ochrona

Roślina objęta ścisłą ochroną gatunkową. W ostatnich dziesięcioleciach obserwowany jest duży spadek liczby stanowisk. Występuje na naturalnych stanowiskach w południowej Polsce, najliczniej w dorzeczu Odry w Kotlinie Śląskiej oraz w dorzeczu Wisły w Kotlinie Sandomiersko-Oświęcimskiej. Duże stanowiska kotewki występują na terenie Rezerwatu przyrody Łężczok oraz mniejsze na starorzeczach w miejscowościach Jadowniki Mokre i Zabawa, gdzie utworzono użytki ekologiczne. Wedle miejscowych przekazów występował niegdyś w dolinie Stoły oraz w okolicach Rybnika. Gatunek szczególnie zagrożony wymarciem na skutek regulacji rzek, wypłycania i zarastania starorzeczy, skażenia chemicznego wód, zabiegów pielęgnacyjnych gospodarki rybackiej.

Korzeń (łac. radix) – część sporofitu, która dostarcza roślinom wodę i substancje odżywcze (sole mineralne), utrzymuje rośliny na podłożu i służy do gromadzenia substancji zapasowych. Występuje niemal u wszystkich roślin naczyniowych, nieobecny jest jedynie u posiadających chwytniki psylotowych i niektórych roślin, u których korzeń zanikł wtórnie (np. u pływaczy i wolffii bezkorzeniowej). Rośliny zakorzenione są zwykle w glebie, u epifitów wykształcają się korzenie powietrzne, u hydrofitów korzenie zanurzone.

Korona (łac. corolla, ang. corolla) – element kwiatu składający się z okółka barwnych płatków korony (petala), które stanowią powabnię dla owadów, lub innych zwierząt zapylających kwiaty. Korona stanowi wewnętrzną część okwiatu.

Kategorie zagrożenia gatunku:

Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006): E (wymierający).

Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin: CR (krytycznie zagrożony).

Zastosowanie

Sztuka kulinarna: roślina ta ma jadalne i bardzo smaczne orzechy. Orzechy te sprzedawano na targach, zjadano na surowo bądź po ugotowaniu w słonej wodzie. W dworach wypiekano z nich ciastka. Od neolitu zbierane na pokarm. Od średniowiecza do XVIII w. roślina uprawiana w Europie, nadal uprawiana w Chinach i Indiach.

Ze skorupek orzechów wyrabiano ozdoby.

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-21].
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-04-03].
↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 412-413. ISBN 83-214-1305-6.
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
↑ Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.