Kotlina Grudziądzka - Polski Serwis Naukowy

Most przez Wisłę w Grudziądzu

Spichrze nad Wisłą w Grudziądzu

Jezioro Tarpno

Chełmno

Kotlina Grudziądzka, zwana także Basenem Grudziądzkim (314.82) - mezoregion fizycznogeograficzny w północnej Polsce, stanowiący centralną część Doliny Dolnej Wisły.

Położenie

Kotlina Grudziądzka graniczy:

Dolina Kwidzyńska (314.81) - mezoregion fizycznogeograficzny w północnej Polsce, stanowiący północną część Doliny Dolnej Wisły. Długość Doliny Kwidzyńskiej to około 40 km (między Kotliną Grudziądzką na południe a Żuławami Wiślanymi na północ). Stanowi ona przełom Wisły przez pas moren Pojezierza Wschodniopomorskiego. Na skraju doliny leży Kwidzyn.
Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Stolica powiatu malborskiego.

od północy z Doliną Kwidzyńską (314.81),

od zachodu z Wysoczyzną Świecką (314.73) i Borami Tucholskimi (314.67),

od południowego-zachodu z Doliną Fordońską (314.83),

od południa i wschodu z Pojezierzem Chełmińskim (315.31),

od północnego-wschodu z Pojezierzem Iławskim (314.90).

Na samej północy region styka się również z Pojezierzem Starogardzkim (314.52). Mezoregion leży w całości w obrębie woj. kujawsko-pomorskiego i bierze swą nazwę od Grudziądza - jedynego miasta regionu.

Górna Grupa – wieś kociewska w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Dragacz przy drodze krajowej nr 1 E75. Wieś jest siedzibą sołectwa Górna Grupa w którego skład wchodzi również miejscowość Stare Marzy.
Tarpno, niekiedy nazywane Wielkim Tarpnem, Tarpiną lub Jeziorem Tarpieńskim. - jezioro w Polsce położone w Grudziądzu w województwie kujawsko-pomorskim. Jest jeziorem przepływowym, rynnowym.

Geomorfologia

Kotlina Grudziądzka jako przedłużenie ku północy Fordońskiej Doliny Wisły, stanowi wyraźne rozszerzenie doliny Wisły na przestrzeni od Sartowic-Podwiesk po Warlubie-Leśniewo-Mokre. Jej długość wynosi ok. 24 km, a szerokość 18 km. Rzeźba terenu jest dosyć złożona i urozmaicona.

W sprzyjających warunkach ukształtowania powierzchni dla meandrowania Wisły i związanej z tym silnej erozji zakolowej powstało duże rozszerzenie doliny. Ponadto w obrębie zakoli rozwinęły się znacznej wielkości wzgórza meandrowe w następstwie równocześnie działającej z erozją boczną erozji wgłębnej. Wzgórz meandrowych jest tu trzy i noszą one podobną jak na wybrzeżu nazwę: kępy. Są to kolejno:

Grupa – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie świeckim, w gminie Dragacz przy drodze wojewódzkiej nr 272 i na trasie linii kolejowej Grudziądz-Laskowice Pomorskie.
Jezioro wytopiskowe - rodzaj jeziora polodowcowego, powstałego w zagłębieniu utworzonym po wytopieniu się brył martwego lodu, klinów lodowych lub soczewek lodu gruntowego (wytopisko). Jeziora wytopiskowe są charakterystyczne dla obszarów młodoglacjalnych.

Kępa Górnej Grupy (nazwa miejscowości Górna Grupa) – na lewobrzeżu Wisły, wymiary 6x4 km,

Kępa Forteczna – na prawobrzeżu, po północnej stronie Grudziądza, wymiary 5x3,8 km,

Kępa Strzemięcińska - po południowej stronie Grudziądza, wymiary 5x1,5 km.

Wysokości kęp nawiązują do okalających basen wysoczyzn i wynoszą kolejno: 77, 86 i 79 m n.p.m. Przy wysokości 18 m n.p.m. lustra wody w Wiśle deniwelacje terenu w Basenie Grudziądzkim sięgają 68 m. Profile poprzeczne wykazują wyraźną asymetrię kęp. Stromymi, podciętymi stokami opadają one ku Wiśle przy nachyleniu 25-45°, 30-70° i 45-85°, łagodnymi zaś tarasami opadają na zewnątrz przy nachyleniu 3-25°.

Dolina Fordońska (314.83) - niewielki mezoregion fizycznogeograficzny w północnej Polsce, stanowiący południową część Doliny Dolnej Wisły. Region graniczy od zachodu z Wysoczyzną Świecką, od południa z Kotliną Toruńską, od wschodu z Pojezierzem Chełmińskim a od północnego wschodu z Kotliną Grudziądzką. Dolina Fordońska leży w całości w obrębie woj. kujawsko-pomorskiego i bierze swą nazwę od Fordonu, dawnego miasta, obecnie dzielnicy Bydgoszczy.
Torf – skała osadowa powstała w wyniku zachodzących w szczególnych warunkach przemian obumarłych szczątków roślinnych, najmłodszy węgiel kopalny. Zawiera mniej niż 60% węgla.

Charakterystycznymi formami w bogato urzeźbionym dnie basenu są formy wytopiskowe po martwym lodzie z lądolodu i lodów zimowych. Do większych form tego typu należą jeziora wytopiskowe: Rudnickie Wielkie o wymiarach 2,3x1,1 km, Rudnickie Małe o wymiarach 0,8x0,4 km, mała niecka jeziora w Świętem oraz rynny subglacjalne – Fletnowska długości 10 km i szerokości 80-250 m z małym jeziorkiem pośrodku oraz rynna jeziora Tarpno. Osobliwością tych form jest ich przetrwanie dzięki konserwującej roli martwych lodów, pomimo dużej degradacji powierzchni plejstoceńskiej na obszarze prawie całego basenu przez procesy erozji i denudacji, a następnie zasypania dna przez procesu akumulacji rzecznej i biogenicznej.

Kotlina - rozległa, niezbyt mocno wydłużona, wklęsła forma terenu, ze wszystkich stron otoczona wzniesieniami. Może być w postaci zamkniętej (bezodpływowej) lub otwartej. Kotliny powstają na skutek ruchów górotwórczych (czyli orogenezy) lub w wyniku erozji.
Chojnice (kaszb. Chònice lub Chòjnice; niem. Konitz) – gmina miejska na Pomorzu, w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim. Chojnice są położone w południowej części Kaszub w Borach Tucholskich, przy drodze krajowej nr 22 z Gorzowa Wlkp..

Rynny jeziorne są stosunkowo głębokie. Jezioro Rudnickie Wielkie tworzy obecnie nieckę głębokości 13 m poniżej powierzchni równiny zalewowej Wisły, a ok. 75 m poniżej powierzchni otaczającej wysoczyzny morenowej. Jeszcze niżej schodzi dno niecki Jeziora Rudnickiego Małego. Z kolei Rynna Fletnowska, położona w zachodniej części Basenu Grudziądzkiego, przebiega południkowo, rozcinając w północnej części wysoczyzną morenową, a w dnie basenu stożek napływowy Mątawy i tarasy wyższe. Pod zatorfioną pokrywą o miąższości ok. 10 m, dno mineralne rynny leży na wysokości ok. 70 m poniżej powierzchni obrzeżającej basen wysoczyzny.

Bory Tucholskie (kasz. Tëchòlsczé Bòrë, niem. Tucheler Heide) – jeden z największych kompleksów borów sosnowych w Polsce. Zajmuje ok. 3 tys. km sandru w dorzeczu Brdy i Wdy oraz Równiny Charzykowskiej. Od lasów tych wziął nazwę również mezoregion fizycznogeograficzny Bory Tucholskie znajdujący się we wschodniej części kompleksu oraz szereg powierzchniowych form ochrony przyrody park narodowy, rezerwat biosfery, obszar Natura 2000, a także leśny kompleks promocyjny. Bory Tucholskie dały również nazwy jednostkom różnych systemów podziału geobotanicznego, np. okręg Borów Tucholskich w systemie Szafera i Zarzyckiego lub dzielnica Borów Tucholskich w systemie Mroczkiewicza.
Dolina Dolnej Wisły (314.8) kraina geograficzna w północnej Polsce, obejmuje dolinę rzeki na odcinku od Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej w Bydgoszczy do delty w okolicach Gniewu. Jej długość wynosi ok. 120 km, a szerokość waha się w granicach 5–6 km; wysokość zboczy doliny to najczęściej 50–60 m, nachylenie dochodzi nawet do 50°. W skład DDW wchodzą trzy jednostki morfogenetyczne: dno doliny (płaski obszar ukształtowany wylewami Wisły), strefa zboczowa i wysoczyzna morenowa. Dolinę dzieli się również na trzy mezoregiony: Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Dolinę Kwidzyńską. W DDW wykształcone są kilkunastokilometrowe rozszerzenia zwane basenami: Unisławski, Świecko-Chełmiński i Grudziądzki.

Taki układ i cechy rynien oraz wytopisk odegrały istotną rolę w zainicjowaniu i rozwoju Basenu Grudziądzkiego, w który następnie wkroczyła Wisła i jej dopływy, głównie Mątawa i Osa i modelowała go swoją działalnością. Działalność tę zaznaczyła Wisła zespołem dziewięciu poziomów tarasowych.

Meander (inaczej zakole) – fragment koryta rzeki o kształcie przypominającym pętlę lub łuk. Jest to forma związana z krętym przebiegiem koryta rzeki, tworzącym zakręty, pętle i nawroty.
Ostatnie zlodowacenie – najmłodsze ze zlodowaceń plejstoceńskich. Miało trwać od 115 tys. lat temu do 11,7 tys. lat b2k (przed rokiem 2000). Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił holocen – interglacjał współczesny. Ostatnie zlodowacenie jest różnie nazywane, w zależności od regionów geograficznych: w północnej Europie Środkowej jest to zlodowacenie północnopolskie (zlodowacenie bałtyckie, Wisły lub Vistulian), w systemie alpejskim – Würm, w Ameryce Północnej – Wisconsin.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)