Chorągiew Hetmanatu Kozackiego 1649-1764

Józef Brandt, Obóz Zaporożców

Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina namalowany w latach 1878-1891, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu.

Znani Kozacy

Kozacki muzyk, Ostap Kindraczuk, w tradycyjnym stroju podczas Jarmarku Świętojańskiego w Poznaniu grający na bandurze

Herb wojska zaporoskiego

Tabor kozacki

Józef Brandt, Kozak na stanowisku

Oficer kozaków zaporoskich w 1720

Carstwo Rosyjskie, Kozacy zaporoscy (1751)

Kozacy zaporoscy, kozacy niżowi (ros.: Запорожцы, ukr.: Запорожці) – społeczność zorganizowana na sposób wojskowy, której początki sięgają końca XV w. i związane są z Zaporożem.

Historia

Tereny Naddnieprza do 1569 r. stanowiły część Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tymże roku zostały inkorporowane do Korony Polskiej jako województwa kijowskie i bracławskie. Centrum Kozaczyzny zaporoskiej znajdowało się w dolnym biegu Dniepru, w kraju za dnieprowymi progami skalnymi (ukr. porohy) zwanym Zaporożem, Niżem, także Dzikimi Polami. Społeczność kozacka stanowiła żywioł z trudem podporządkowujący się władzy królewskiej i nie mieszczący się w ramach podziałów stanowych, na których opierał się system ustrojowy dawnej Rzeczypospolitej.

Skład społeczny i etniczny Kozaczyzny był od początku bardzo zróżnicowany. Jej szeregi zasilali różnej maści zbiegowie i awanturnicy z terytorium Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, Korony, Mołdawii, Wołoszczyzny, Krymu, a także okoliczni mieszkańcy miast, miasteczek i gródków. Nie brakowało tutaj zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, poszukiwaczy przygód, ale i wyjętej spod prawa szlachty, a czasami nawet magnatów, dla których słynące z bogactw naturalnych Naddnieprze stanowiło wygodny azyl. Kozaczyzna odegrała ważną rolę w XVI i XVII wiecznej Polsce, zwłaszcza w XVII w., na który przypada szczyt rozwoju „towarzystwa zaporoskiego”.

Głównym zajęciem, a zarazem podstawowym źródłem utrzymania Kozaków były wyprawy zbrojne o charakterze łupieskim, zwane „chadzkami”, podejmowane najczęściej bez wiedzy i zgody starostów królewskich. Kozackie „chadzki”, w miarę upływu czasu coraz zuchwalsze i lepiej zorganizowane, dosięgały zwłaszcza terytoriów tatarskich i tureckich. Największą sławę przyniosły Kozakom wyprawy morskie z pierwszego ćwierćwiecza XVII w., kiedy ich ofiarą padały przede wszystkim bogate miasta tureckie nad Morzem Czarnym, łącznie z przedmieściami Konstantynopola. „Chadzki”, które w dużej mierze traktować należy jako odwet za wyprawy tatarskie na naddnieprzańską Ukrainę, przynosiły Turkom ogromne straty i stały się jedną z przyczyn wojny Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim w 1621 r. Począwszy od Zygmunta II Augusta, królowie polscy starali się ująć Kozaków w zorganizowaną formację wojskową, pozostającą na żołdzie Rzeczypospolitej – tak powstał rejestr kozacki, w którym jednak ze względu m.in. na ograniczone możliwości finansowe udało się zebrać zaledwie niewielką część rosnącej liczebnie Kozaczyzny.

Już w 1575 r. na służbie Rzeczypospolitej było 400 Kozaków niżowych, którzy pobierali 2,5 złotego na kwartał, prócz sukna. W 1579 r. liczba ich wzrosła do 530.

W chwilach szczególnie trudnych dla państwa zaciągano jednak większą liczbę Zaporożców, często nie wypłacając im później obiecanego żołdu i nie wywiązując się z dawanych im w takich wypadkach obietnic. Kozacy wielokrotnie brali udział w wojnach Rzeczypospolitej – w 1600 r. szli wraz z Janem Zamoyskim na Mołdawię, potem wraz z armią polsko-litewską bili się ze Szwedami, Moskwą i Turkami, czasami znacznie przyczyniając się do zwycięstwa strony polskiej. Stanowili również zaporę przeciwko najazdom tatarskim, tym cenniejszą dla Rzeczypospolitej, że dysponowała ono bardzo nielicznym wojskiem stałym, przeznaczonym do obrony południowo-wschodnich kresów państwa (wojsko kwarciane).

Sami Kozacy uważali się przede wszystkim za żołnierzy – wojsko zaporoskie. Powoływali się na wolności, nadane im niegdyś przez Stefana Batorego (które jednak interpretowali dość dowolnie na swoją korzyść) i w stosunku do króla oraz Rzeczypospolitej formułowali coraz dalej idące postulaty i żądania. Najogólniej sprowadzały się one do wyłączenia Kozaczyzny spod kompetencji starostów królewskich i ich sądownictwa, utworzenia odrębnego urzędu hetmańskiego, który Kozacy obsadzaliby samodzielnie, powiększenia rejestru, a co za tym idzie wysokości wypłacanego Zaporożcom żołdu, wycofania wojska koronnego z Naddnieprza i równouprawnienia religii prawosławnej (to ostatnie żądanie pojawiło się najpóźniej – w 1620 r.).

Rzeczpospolita szlachecka początkowo konsekwentnie odmawiała podjęcia rozmów z Kozakami na równorzędnych warunkach. Szlachta widziała w nich zbuntowanych chłopów i swawolników, będących źródłem „nierządu domowego” i łamiących układy z sąsiadami, dlatego odmawiała przyznania Kozakom jakichkolwiek praw. Jednocześnie jednak nie była zdolna do podjęcia bardziej zdecydowanych kroków wobec Zaporożców – z czasem Kozacy stali się zbyt silni. Poza tym byli w pewien sposób potrzebni Rzeczypospolitej w chwilach trwogi wojennej i najazdów tatarskich, kiedy okazywali swe walory bojowe. Taki stan zrodził poważne napięcia, które rozładowywały się na polach bitewnych. Począwszy od 1592 r. Ukrainą naddnieprzańską wstrząsały powstania kozackie, skierowane nie tyle przeciwko Rzeczypospolitej, ile jej urzędnikom i magnatom. Bunty kozackie udawało się skutecznie tłumić przy pomocy armii koronnej do 1648 r. W tymże roku wybuchło powstanie Kozaczyzny pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. Kozaków wspierali Tatarzy krymscy. Zapoczątkowało ono długą wojnę, prowadzoną ze zmiennym szczęściem, w której początkowo Rzeczpospolita poniosła dotkliwe porażki. W 1654 r. Kozacy poddali Ukrainę w Perejasławiu zwierzchności cara moskiewskiego (tzw. ugoda perejasławska). Do wojny z Rzecząpospolitą przystąpiła wówczas Moskwa. Zmagania zbrojne zakończyły się podpisaniem rozejmu w Andruszowie (1667), który dzielił Ukrainę naddnieprzańską na część pozostającą przy Rzeczypospolitej (Ukraina prawobrzeżna – po prawej stronie biegu Dniepru) i część przyłączoną do państwa carów (Ukraina lewobrzeżna). Wówczas też uformowały się de facto dwie Kozaczyzny – po obu stronach Dniepru, z których jedna była propolska, druga – promoskiewska.

Znaczenie Kozaczyzny Zaporoskiej ustawicznie jednak malało. Znaczącą rolę odegrała ona jeszcze w dobie III wojny północnej. Hetman kozacki Iwan Mazepa opowiedział się wówczas po stronie króla szwedzkiego Karola XII. Ten jednak wojnę przegrał. Sicz zaporoska została zlikwidowana przez carycę Katarzynę II Wielką w roku 1775, po zwycięskiej wojnie z Turcją. Tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał od tamtej pory panującej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka została zrównana w prawach z szlachtą rosyjską (tzw. dworiaństwem), a wolnych Kozaków zrównano w prawach z wolnymi chłopami rosyjskimi (tzw. kriepostniki).

Organizacja wojskowa

Pułk kozacki w 1610 r. liczył 2000 ludzi. Dzielił się na 4 roty, po 500 Kozaków w każdej. Te znowu dzieliły się na setki, a setki na kurenie (kurzenie), czyli rzędy. Na czele pułku stał pułkownik, a pod nim w sztabie oboźny i pisarz. Przełożonymi nad rotami byli porucznicy, nad 250 ludźmi asaułowie (lub esaułowie), nad setkami setnicy, a nad kureniami atamanowie. W pułku znajdowało się oprócz tego 4 chorążych, 4 trębaczy i 4 doboszów, a więc po jednym na 500 Kozaków, oraz 4 służków pozaszeregowych. W pułku był więc 1 pułkownik, 4 poruczników, 8 asaułów, 20 setników, 4 chorążych, 4 trębaczy, 4 doboszów, 157 atamanów i 1799 prostych Kozaków.

Pułk nie był tylko jednostką wojskową, ale również (w XVII i XVIII wieku) terytorialno-administracyjną. W 1625 Kozacy podzieleni byli na 6 pułków, w 1648 na 23, a w 1650 zmniejszono ich liczbę do 19.

 Osobny artykuł: Kozacki system pułkowy.