Kozica - Polski Serwis Naukowy

Kozica w słowackich Tatrach

Kozica, kozica północna (Rupicapra rupicapra) – ssak z rodziny krętorogich (Bovidae), zamieszkujący wysokie góry, takie jak Alpy, Kaukaz, Taurus, Bałkany, Karpaty Wschodnie oraz Tatry. Jeden z dwóch gatunków z rodzaju Rupicapra – drugi to kozica pirenejska, zamieszkujący Pireneje, Apeniny i Góry Kantabryjskie.

Grenoble (oksyt. Grenòble, Granòble; średniowieczny oksyt. Grasanòbol; franko-prow. Grenoblo) – miejscowość i gmina we Francji, w regionie Rodan-Alpy, w departamencie Isère.

Góry Kantabryjskie (hiszp. Cordillera Cantábrica) – pasmo górskie w północnej części Hiszpanii na Półwyspie Iberyjskim, położone na północnym skraju Mesety Iberyjskiej, usytuowane równolegle do wybrzeża Zatoki Biskajskiej, ku której stromo opadają.

Podstawowe wiadomości

długość ciała 120–135 cm

wysokość w kłębie do 90 cm

ciężar ciała 35–50 kg (samce) i 30–42 (samice)

ubarwienie brunatne, wzdłuż grzbietu ciemniejsza smuga

ciąża trwa 150–200 dni.

Dojrzałość płciową zwierzęta te osiągają w wieku około 20 miesięcy, ale rozmnażają się dopiero po osiągnięciu 3–4 lat. Żyją 18–25 lat. Młode rodzą się najczęściej wiosną (od końca kwietnia do połowy czerwca), kozice rodzą najczęściej jedno rzadko dwa młode. Zarówno samce jak i samice posiadają rogi zwane zwyczajowo hakami.

Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem od wybrzeża Morza Śródziemnego po dolinę Dunaju w okolicach Wiednia. Łańcuch ma długość około 1200 km, szerokość od 150 do 250 km i zajmuje powierzchnię około 220 tys. km².

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

Struktura stada

Kozice są zwierzętami stadnymi, żyją w niewielkich stadach zwanych kierdelami, które mają określona strukturę, na czele stoi zawsze doświadczona samica z młodym tzw. licówka, w skład kierdela wchodzą też inne samice z młodymi oraz tzw. roczniaki i dwulatki, samce żyją najczęściej samotnie lub tworzą grupy kawalerskie dołączając się do kierdli jesienią na czas godów.

Fauna Polski – gatunki zwierząt (Animalia) występujące w stanie dzikim na terenie Polski, gatunki rodzime występujące w granicach swojego naturalnego obszaru występowania oraz gatunki obce występujące w środowisku naturalnym. Według danych Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk na obszarze Polski stwierdzono występowanie około 36 000 gatunków zwierząt.

Takson – jednostka taksonomiczna zdefiniowana przez taksonomów w systematyce organizmów jako grupa organizmów (populacja lub grupa populacji) zwykle uznawanych za filogenetycznie spokrewnione, wyróżniających się konkretną cechą różniącą je od innych jednostek taksonomicznych. Takson obejmuje wszystkie zawarte w nim taksony niższego poziomu. Kryterium pokrewieństwa stosowane jest w systemach filogenetycznych, mimo że taksonem w zasadzie może być dowolna grupa organizmów.

Przystosowania morfologiczne do życia w górach

Kozice mają odpowiednie przystosowania do życia w trudnym górskim terenie jak np. dłuższe tylne kończyny, które pozwalają im żerować na stromych zboczach, zwinniej wspinać się w górę stoku, oraz łatwiej przeskakiwać ze skały na skałę, utrudnia to wprawdzie schodzenie w dół, co kozice niwelują przez podkurczanie zadu.

Grzybica woszczynowa, strupień woszczynowy, dawniej parch (łac. tinea favosa capitis) - jedna z odmian grzybicy głowy, znacznie różniąca się wyglądem od pozostałych.

Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – gatunek drapieżnego ssaka z rodziny niedźwiedziowatych. Sierść niedźwiedzia brunatnego jest, jak sama nazwa wskazuje, ciemnobrązowa, choć niektóre jego podgatunki mogą mieć futro jaśniejsze. Niedźwiedź jest potężnie umięśniony i bardzo silny. W pozycji wyprostowanej mierzy - w zależności od płci - od 1,8 m do 3 m. Waga poszczególnych osobników waha się od 200 do 800 kg. Niedźwiedzica wydaje na świat co dwa lata dwoje-troje niedźwiadków. Ciąża trwa około 8 miesięcy. Poród następuje zwykle między grudniem a lutym. Niedźwiedź żyje średnio 20-25 lat. W niewoli jednak może osiągnąć wiek 40 lat. Jest wszystkożerny: żywi się nasionami, grzybami, dżdżownicami, ślimakami, jajami ptaków, chętnie zjada miód, poluje także na zwierzynę leśną, łowi też ryby. Żyje w puszczach, w tajdze, w zalesionych rejonach górzystych. Zamieszkuje północną Europę i Azję. Obecnie żyje na świecie około 200 tysięcy niedźwiedzi brunatnych.

Również budowa racic jest bardzo istotna. Kozice posiadają bardzo ruchome racice, co powoduje, że mają nie cztery, ale nawet osiem punktów oparcia, w skrajnych sytuacjach za punkt oparcia mogą służyć ostro zakończone raciczki znajdujące się wyżej racic i na płaskim podłożu nie dotykają one ziemi. Na krawędzi każdej racicy znajduje się rogowy kant, który latem ściera się odsłaniając lepką jak guma podeszwę.

Wysokość w kłębie - pionowy rozmiar zwierzęcia czworonożnego liczony od poziomu ziemi do kłębu, czyli najwyższego punktu tułowia, położonego na szczycie łopatek.

Lis – nazwa zwyczajowa oznaczająca zwierzę z gatunku Vulpes vulpes, a także przedstawicieli innych gatunków, podobnych do lisa, a należących do rodzajów: Alopex, Dusicyon i Urocyon. Gatunek drapieżnego ssaka należącego do rodziny psowatych (Canidae). W gwarze myśliwskiej samca nazywamy lisem lub psem, samice – liszką, lisicą lub suczką, młode liskami, lisiętami lub szczeniętami, a jesienią – niedoliskami.

Zagrożenia naturalne

Największym zagrożeniem dla dorosłych kozic jest ryś; wilk poluje na nie w okresach migracji kierdeli do piętra lasu. Niedźwiedź brunatny żywi się raczej padliną kozic. Dla koźląt niebezpieczne są lisy. Orzeł przedni poluje na koźlęta, ale zdarza mu się atakować również osobniki dorosłe. Bardzo groźne dla kozic są lawiny, zwłaszcza śnieżne - bywają zimy, kiedy w Alpach ginie w ten sposób do 12% pogłowia. Kozice giną również wskutek upadków ze skał. Mają one miejsce głównie wówczas, gdy skały są oblodzone.

Taurus – góry w południowej Turcji, graniczą z Wyżyną Anatolijską. Ciągną się na długości ok. 1500 km i szerokości do ok. 200 km. Składają się z szeregu, często równoległych, pasm górskich i płaskowyży stromo opadających do M. Śródziemnego i ku wąskim nizinom nadmorskim.

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów, The World Conservation Union lub International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, w skrócie IUCN - międzynarodowa organizacja zajmująca się ochroną przyrody.

Kozice cierpią także na różne choroby, które mogą powodować wśród nich ogromne straty. W Alpach Austriackich w czasie epidemii parchu padło w latach 1913–20 aż 80% kozic, a w niektórych rejonach jeszcze więcej. Choroba ta nie występuje u kozic tatrzańskich. Niebezpieczne są też robaczyce, których u kozic stwierdzono kilkanaście gatunków. Rzadko spotykaną w Tatrach chorobą jest kozia ślepota. Dotknięte nią zwierzęta tracą wzrok i schodzą do piętra lasu lub spadają w przepaść.

Apeniny (wł. Appennini) – łańcuch górski we Włoszech, rozciągający się na długości 1350 km z północy na południe wzdłuż całego Półwyspu Apenińskiego i na szerokość od 40 do 200 km. Wyróżnia się Apeniny Północne (w tym Apenin Liguryjski i Toskański), Środkowe i Południowe.

Ciąża u samic ssaków łożyskowych oraz torbaczy to okres od zapłodnienia komórki jajowej do porodu oraz całokształt zmian zachodzących w tym okresie w organizmie zapłodnionej samicy. Niektórzy naukowcy okres ciąży liczą od momentu zagnieżdżenia zarodka w ściance macicy.

Podgatunki

kozica alpejska (Rupicapra rupicapra rupicapra) – Alpy

kozica kartuska (Rupicapra rupicapra cartusiana) – Masyw Kartuzów

kozica bałkańska (Rupicapra rupicapra balkanica) – Bałkany

kozica kaukaska (Rupicapra rupicapra caucasica) – Kaukaz

kozica karpacka (Rupicapra rupicapra carpatica) – Karpaty (Rumunia)

kozica anatolijska (Rupicapra rupicapra asiatica) – Góry Pontyjskie i Taurus

kozica tatrzańska (Rupicapra rupicapra tatrica) – Tatry

Ochrona

Przez stulecia odławiana ze względu na delikatną, jedwabistą skórę (giemza – stąd francuska nazwa zwierzęcia chamois). Jako gatunek kozica północna jest gatunkiem niższego ryzyka (według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody IUCN), z tym, że niektóre podgatunki są zagrożone, lub znajdują się wręcz na skraju wymarcia. Kozica alpejska (ok. 380000 sztuk) jest podgatunkiem niezagrożonym, kozica karpacka (R. r. carpatica, 9000 sztuk) również, kozica bałkańska (R. r. balcanica ok. 17000 sztuk) jest taksonem niezagrożonym, ale jej liczebność spada, kozica kaukaska (R.r. caucasica, poniżej 15000 sztuk) jest taksonem zagrożonym, trudna jest do oszacowania dokładna liczebność z powodu ciągłych wojen w regionie Kaukazu, podobnie trudna do oszacowania jest liczebność kozicy anatolijskiej zamieszkującej góry północno-wschodniej Turcji (R. r. asiatica), nie jest prowadzona żadna inwentaryzacja tej populacji. Najbardziej zagrożonymi taksonami kozicy jest: kozica tatrzańska i kozica kartuska (R. r. cartusiana). W przypadku tej drugiej, zamieszkującej w ilości ok. 150 szt. Masyw Chartreuse w okolicy Grenoble na przedgórzu Alp sytuację pogarsza fakt, że na terenie występowania tego taksonu nie są prowadzone żadne działania ochronne mające na celu zachowanie tej populacji.

Orzeł przedni, zys (Aquila chrysaetos) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych, zamieszkujący Europę, północną Afrykę, środkową Azję i Amerykę Północną. W Europie dawniej rozpowszechniony, obecnie występuje prawie wyłącznie w rejonie Alp. W Polsce skrajnie nieliczny ptak lęgowy (30-35 par), występuje głównie w Karpatach.

Turcja (tur. Türkiye, Republika Turcji – Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie ze stolicą w Ankarze. Część europejska – Tracja stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcja jest krajem czterech mórz, gdyż od północy otacza ją Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne – nazywane w języku tureckim Morzem Białym.

Uwaga dotycząca nazwy

W monografii "Kozica tatrzańska" (wyd. TPN, Zakopane 2007), gatunek Rupicapra rupicapra jest określany polską nazwą kozica północna, w odróżnieniu od kozicy południowej.

Zobacz też

fauna Polski

Przypisy

Rupicapra rupicapra w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
Rupicapra rupicapra. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
↑ Wojciech Gąsienica-Byrcyn: Kozica - żywy symbol Tatr. Wrocław: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 28-31. ISBN 8303017624.

Bibliografia

Kozica tatrzańska, wyd. TPN, Zakopane 2007