Król Roger – opera Karola Szymanowskiego, z librettem Jarosława Iwaszkiewicza.

Powstanie dzieła

Zafascynowany orientem i duchem starożytnym, a także wczesnym średniowieczem pogrążanym w szale i chaosie Szymanowski napisał już wcześniej operę "Hagith". Była ona rozwinięciem niemieckiego ekspresjonizmu operowego (na przykład "Salome" Richarda Straussa) i nawiązywała do starożytności biblijnej. Szymanowski podróżował wtedy (lata 1911-1915) do Włoch i na Sycylię. Poznał wtedy zapewne opowieść epicką o sycylijskim królu Rogerze. Po wystawieniu i upadku "Hagith" Szymanowski miał już dawno nowy plan operowy. Zakochał się wtedy w piętnastoletnim Borysie Kochno, późniejszym poecie rosyjskim. Po napisaniu "Efebosa", homoerotycznej powieści, sprezentował rosyjskie tłumaczenie jednego z rozdziałów swemu młodemu kochankowi. Napisał też dla niego wiersze po francusku- Ganymède, Baedecker, N'importe i Vagabond. Rękopis "Efebosa" uległ zniszczeniu w pożarze. Szymanowski nie zrezygnował z opery. Prawdopodobnie zakochany w Jarosławie Iwaszkiewiczu, skądinąd swoim kuzynie, skłonił go do napisania libretta w 1918 roku. Sam przystąpił do tworzenia muzyki. Tak powstawał "Król Roger".

Pierwsze wrażenie

Po ukończeniu libretta i muzyki Szymanowski w 1924 roku podjął starania o wystawienie opery. Po dwóch latach dość uciążliwych operę wystawiono w Warszawie 19 czerwca. Partię Roksany, królowej zaśpiewała słynna na owe czasy Stanisława Korwin-Szymanowska. Chłodne i niecierpliwe przyjęcie zaważyło na dalszym losie opery. Piętno niekorzystnego przyjęcia pierwszego razu być może określa tę operę jako niewiele znaczącą. W 1932 roku operę przyjęto natomiast bardzo entuzjastycznie w Pradze. W 1949 roku podobnie przyjęto polską interpretację opery (Bronisław Horowicz) na Sycylii, w Palermo. Dyrygował Mieczysław Mierzejski. Nierozumiana długie lata i umieszczana jako marginalna w światowej tradycji operowej teraz wraca i coraz częściej wystawiana przynosi coraz więcej sukcesów. Do jej niesławy przyczynił się być może sam librecista, który stwierdził po latach, iż "przefajnował ją" wraz z Szymanowskim. Dlatego jeszcze w latach 90. wykonywano tę operę niemal wyłącznie jako kantatę. Wielu znawców tej opery nazywa ją wielkim odkryciem współczesności i niedocenioną operą. Przykładowo jeszcze Józef Kański pisał: Trudna w percepcji muzyka tych dzieł ["Hagith" i "Króla Rogera"-przyp. red.] nie pozwala wielu odbiorcom, a nawet wykonawcom ocenić w pełni ich wartości, w Królu Rogerze znacznie wyższych niż w młodzieńczej Hagith.(...)Król Roger jest operą niezwykłą. Niezwykły był już sam poczęty w wyobraźni kompozytora i z mistrzostwem przez Jarosława Iwaszkiewicza zrealizowany pomysł libretta, które czyniąc miejscem akcji średniowieczną Sycylię, splata atmosferę surowego ascetyzmu wczesnego chrześcijaństwa z barwnym i tajemniczym światem kultury arabsko-bizantyjskiej oraz z kultem wysublimowanego erotyzmu i radości życia(...).

Przywrócenie "Króla Rogera" na scenie operowej i jego propaganda na scenach za granicą wiele zawdzięcza interpretacji Mariusza Trelińskiego, który zrealizował tę operę w Operze Narodowej w 2000 roku i w Operze Wrocławskiej w 2007 roku. Ta ostatnia inscenizacja tamże posłużyła jako podstawa do wystawienia tej opery podczas Międzynarodowego Festiwalu w Edynburgu w sierpniu 2008 r., z udziałem polskich i rosyjskich solistów, orkiestrą Teatru Maryjskiego dyrygował Walerij Giergijew.

Od roku Szymanowskiego (2007) zauważono wzrost zainteresowania "Królem Rogerem". Poza Polską w 2008 roku został wystawiony w Nowym Jorku (Bard SummerScape Festival w Annandale-on-Hudson) i Edynburgu (Edinburgh Festival), w 2009 roku w Paryżu (Opéra Bastille), Bonn (Theater Bonn), Petersburgu (Teatr Maryński), Barcelonie (Gran Teatre del Liceu) i Bregenz (podczas Bregenz Festival). Na uwagę zasługuje inscenizacja opery w Paryżu, przygotowywana przez polskiego reżysera Krzysztofa Warlikowskiego, w wykonaniu orkiestry Opéra Bastille pod dyrekcją Kazushi Ono, a także śpiewaczki ukraińskiej Olgi Pasiecznik i polskiego śpiewaka z MET Mariusza Kwietnia. Inscenizacja została wygwizdana i nieprzychylnie skrytykowana w prasie. Operę można było oglądać w internecie na stronie telewizji Arte, a także posłuchać w Radio France Culture.