Królik domowy (Oryctolagus cuniculus f. domesticus) – udomowiona forma królika europejskiego (Oryctolagus cuniculus), zajęczaka z rodziny zającowatych. Prawdopodobnie po raz pierwszy udomowiony w Hiszpanii, a Rzymianie podbijając ten kraj przenieśli ten sposób hodowli na teren imperium rzymskiego.

Początkowo celem hodowli królików było tylko zwiększenie masy ciała. Z czasem hodowano je również dla wełny i skór. Królik ma nie tylko znaczenie gospodarcze, ale jest również użytkowany jako zwierzę laboratoryjne i coraz częściej pełni funkcję zwierzęcia domowego utrzymywanego dla towarzystwa.

Charakterystyka ogólna

Długie królicze uszy

Króliki mają charakterystyczne długie uszy, krótki ogon, charakterystycznie poruszający się nos, długie tylne łapy, przednie – krótsze oraz oczy duże, okrągłe i wypukłe. Żyją zazwyczaj od 6 do 8 lat i ważą do 7 kg. Zdolność płciową osiągają w wieku 4–8 miesięcy. Długie uszy wyostrzają słuch oraz uczestniczą w procesie termoregulacji. Oczy królicze umożliwiają widzenie nawet w ciemnościach. Ich boczne ustawienie zwiększa kąt widzenia. Ponadto króliki mają bardzo dobrze rozwinięty węch.

Zajęczak czy gryzoń

Podstawową różnicą w budowie między zajęczakami, a gryzoniami jest uzębienie. Gryzonie mają parę górnych siekaczy, a zajęczaki, w tym króliki, mają dwie pary siekaczy (górne i dolne) oraz mają charakterystyczne długie uszy (przykład po lewej) uczestniczące w procesie termoregulacji. Gryzonie poruszają dolną szczęką w przód i tył, a zającowate rozdrabniają pożywienie okrężnymi ruchami szczęki. Ponadto gryzonie są w stanie trzymać pożywienie w przednich łapach, a zajęczaki – nie. Zgodnie z dzisiejszym stanem wiedzy wydaje się, że zajęczaki i gryzonie ewoluowały niezależnie z pierwotnych ssaków owadożernych.

Historia

Związki człowieka z królikiem można prześledzić od czasów biblijnych. Księgi Kapłańska i Powtórzonego Prawa wymieniają królika jako zwierzę nieczyste. Feniccy żeglarze natknęli się na króliki na półwyspie Iberyjskim i omyłkowo biorąc je za góralki nazwali je i-shepan-ham. Błędnie użyta fenicka nazwa królika stała się podstawą dla łacińskiej nazwy prowincji rzymskiej – Hispanii. Starożytny geograf Strabon napisał w 3 tomie swojego dzieła Geographica hypomnemata określił Hiszpanię jako "krainę królików". Pliniusz Starszy w swej Historia naturae pisze o pladze królików na Balearach oraz o zniszczeniach w umocnieniach miasta Tarragona dokonanych przez króliki kopiące swoje nory w wałach miasta. Mięso królików było na tyle lubiane przez Rzymian, że introdukowali oni króliki na terenie całego Imperium Rzymskiego.

Dobór sztuczny królików rozpoczął się w średniowieczu we francuskich klasztorach. Mnisi byli zainteresowani królikami, ponieważ uważali nowo narodzone zwierzęta jak też królicze płody za zwierzęta wodne, których mięso mogło być spożywane w czasie Wielkiego Postu.

Początkowo dobór był ukierunkowany na wielkość i łagodność zwierząt. W XVI wieku pojawiły się pierwsze rasy kolorowe. Jednym z pierwszych przykładów królików hodowanych dla ich futra przedstawia obraz Hansa Hoffmanna Hare z 1587. W 1700 istniało już 7 ras kolorowych.

W XIX wieku, kiedy pojawiło się powszechne upodobanie zwierząt, miłośnicy królików rozpoczęli pokazy królików w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych. Tworzono i modyfikowano rasy dla potrzeb widowisk, odchodząc od ras, które były stworzone w celu dostarczania pokarmu, futra lub wełny.

Pojawienie się królików, jako zwierząt trzymanych w domach rozpoczęło się w Epoce wiktoriańskiej. Udomowione króliki stawały się popularne jako zwierzęta pokazowe i maskotki. pokazy królików występowały w wielu miejscach i zostały usankcjonowane w Kanadzie i USA przez American Rabbit Breeders' Association (ARBA).

Chów i hodowla

Klatki dla królików

Królik domowy jest hodowany dla mięsa, skór, wełny i futra. Największymi producentami mięsa króliczego na świecie są Hiszpania, Francja i Włochy. W Polsce hodowla królików rozwinęła się po II wojnie światowej. Częściowo podupadła po 1989, jednak teraz ponownie rozwija się.

Wg Głównego Urzędu Statystycznego w roku 2007 w rzeźniach i ubojniach ubito 591 220 królików. Jednak inna publikacja tej samej instytucji mówi, że pogłowie samic królików w czerwcu 2007 roku wynosiło 1 075 200. W dokumencie GUS "Fizyczne rozmiary produkcji zwierzęcej w 2007 roku" liczba ubitych królików podana jest w tonach: 5 942. Dzieląc liczbę ton przez 3,5 kg (średnia wagę królika hodowanego na mięso, futro i wełnę) otrzymamy około 1 mln 698 tysięcy królików ubitych.

Pomieszczenia

Króliki jako zwierzęta udomowione wymagają odpowiedniego zaadoptowania pomieszczeń, które zapewnią odpowiednią ochronę przed ich naturalnymi wrogami i niesprzyjającymi warunkami atmosferycznymi. W ciągu wielu lat hodowli w zależności od strefy geograficznej, rozmiaru i kierunku hodowli ukształtowały się bardzo różne techniki chowu królików.

Wybrane systemy chowu królików:

Pielęgnacja

Królik jest zwierzęciem łatwym w utrzymaniu. Jednak oprócz karmienia wymaga odpowiedniej pielęgnacji. Najważniejsze jest utrzymanie czystości w klatkach i w ich pobliżu. Systematycznie trzeba usuwać odchody, które są powodem zanieczyszczenia futerek i mogą stać się przyczyną zakażenia, dlatego że często zawierają jaja pasożytów i zarazki chorobotwórcze. Szczególnie upał i duża wilgotność powietrza przyspieszają rozkład odchodów i sprzyjają rozwijaniu się bakterii i grzybów. Należy dbać o prawidłową budowę ścieków w klatkach i systematycznie zmieniać ściółkę. Nie można dopuścić, żeby klatka zaczęła śmierdzieć. Raz lub dwa razy w tygodniu powinno się szczotkować futerko i pielęgnować skórę zwierzęcia. Po szczotkowaniu można wytrzeć miękką szmatką lub irchą. Nie można myć królików mydłem i wodą, ponieważ sierść traci wtedy swój naturalny połysk, staje się szorstka i nastroszona. Białe futerka królików można czyścić paloną magnezją, rozrobioną z wodą na rzadką pastę. Pastę nakłada się szczoteczką na zanieczyszczone miejsca a po wyschnięciu szczotkuje. Trzeba regularnie skracać pazurki, bo mogą wyrosnąć tak, że będą utrudniały poruszanie się królikom. Powinno się również zwracać uwagę i oczyszczać znajdujące się w okolicach międzykrocza zewnętrzne narządy rozrodcze królików. Trzeba też dbać o dostarczenie twardej karmy, aby mogły stale ścierać odrastające siekacze. W przeciwnym razie uniemożliwią one zamykanie pyszczka.

Praca hodowlana

Praca hodowlana ma na celu poprawienie cech dziedzicznych i zmierza do zwiększenia wartości użytkowej królika z pokolenia na pokolenie. Prowadzona jest głównie na fermach zarodowych i reprodukcyjnych.

W celu poprawy wartości użytkowej hodowcy królików wybierają i przeznaczają do rozrodu zwierzęta o najlepszych cechach i nie dopuszczają do rozrodu zwierząt o cechach niepożądanych. W selekcji brana jest pod uwagę głównie wartość użytkowa i hodowlana zwierząt. W przypadku użytkowania w kierunku mięsnym nie przywiązuje się jednak znaczenia do oznak rasowych, bo przeważnie nie ma to związku z wydajnością rzeźną.

Rozród

Króliki mogą być używane do rozrodu dopiero po osiągnięciu dostatecznego rozwoju fizycznego i dojrzałości płciowej. Króliki wszystkich ras osiągają dojrzałość płciową w wieku około 3–4 miesięcy. Młodzież urodzona jesienią dojrzewa wcześniej niż urodzona wiosną lub latem. Niemniej jednak ten wczesny etap dojrzałości płciowej nie jest równoznaczny z pełną zdolnością rozrodczą. U królików osiągnięcie tej zdolności zależy od wielu czynników, takich jak: rasa, warunki pomieszczeniowe, żywieniowe czy sezon rozpłodu. W zwykłych warunkach chowu rasy małe i średnio duże osiągają zdolność rozrodczą w wieku około 5-7 miesięcy, z kolei rasy duże ( w tym odmiany reksów i angory) w wieku około 8 miesięcy. Ciąża u królika trwa z reguły 31-32 dni. W trakcie hodowli uzyskuje się do 5 miotów rocznie.

Wychów

Króliczki rodzą się ślepe, głuche i łyse. Ważą w zależności od rasy i liczebności miotu od 40 do 70 g. Okrywa włosowa zaczyna im wyrastać dopiero po 3 dniach, a oczy otwierają po 10–12 dniach. Liczba młodych w gnieździe zależy przede wszystkim od rasy. Młode króliki są bezradne, ale nie wymagają specjalnych zabiegów ze strony hodowcy. Szczególną uwagę należy natomiast zwrócić na karmiącą samicę, trzeba zapewnić jej spokój, unikać częstego chwytania i nie dopuszczać w pobliże innych zwierząt i obcych ludzi. Młode można odstawić od matki po 7-8 tygodniu życia.

Użytkowość

Testy laboratoryjne

Króliki użytkowane w eksperymentach

Króliki wykorzystuje się w pracach laboratoryjnych, takich jak produkcja przeciwciał ratujących życie szczepionek oraz w badaniach toksykologii męskiego układu płciowego. Environmental Health Perspective opublikowany przez National Institutes of Health podaje: "Królik [jest] niezwykle wartościowym modelem do badań efektów chemicznych lub innych bodźców na męski układ rozrodczy." Według Towarzystwa Humanitarnego Stanów Zjednoczonych króliki są także szeroko użytkowane w badaniu astmy oskrzelowej, zapobieganiu udarowi mózgu, mukowiscydozy, cukrzycy i nowotworów złośliwych. Obrońcy praw zwierząt są przeciwni eksperymentom na zwierzętach w celach niemedycznych, takich jak testowanie kosmetyków i środków czystości, rezultatem czego jest zmniejszenie użycia królików w tych testach.

Gastronomia i żywienie dietetyczne

Mięso królików ma specyficzne walory kulinarne. W przeciwieństwie do większości zwierząt hodowlanych, królik zapewnia mięso przyswajalne w ponad 90% przez organizm człowieka, i dlatego może być stosowane w żywieniu dzieci, w obecności chorób wykluczających stosowanie u nich normalnej diety.

Podział tuszy króliczej

Królik ze względów ekonomicznych jest ubijany w okresie, kiedy ma najlepszej jakości futro, tj. po zmianie sierści, co zdarza się dwa razy w roku. Do uboju przeznacza się zwierzęta w wieku około 4 miesięcy. Wynikająca stąd masa tuszy waha się w granicach 0,9-1,5 kg. Tusza ma podłużny kształt, długości około 40 cm.

Poniżej przedstawiono podział tuszy króliczej w kolejności odpowiadającej wartości kulinarnej:

Części układu pokarmowego tj. głowa, wnętrzności i odbyt, są odrzucane i nie biorą udziału w podziale tuszy (zob. też koprofagia). Przydatne do spożycia są natomiast narządy wewnętrzne: płuca, serce, nerki i wątroba, z których w połączeniu z przednimi częściami tuszy sporządza się pasztety i masy mięsne.