Krążowniki lekkie typu Magdeburg - Polski Serwis Naukowy

Krążowniki lekkie typu Magdeburg − typ niemieckich krążowników lekkich, które weszły do służby w Kaiserliche Marine przed I wojną światową. Stępki pod wszystkie okręty położono w 1910 roku, zaś do linii weszły do końca 1912 roku. Były to pierwsze niemieckie krążowniki lekkie z pancerzem burtowym.

Bitwa na Dogger Bank (bitwa na Ławicy Dogger) – bitwa morska stoczona 24 stycznia 1915 roku, podczas I wojny światowej, pomiędzy okrętami brytyjskiej Grand Fleet i niemieckiej Hochseeflotte, zakończona taktycznym zwycięstwem brytyjskim.

Morze Egejskie (gr. Aigaion Pelagos, łac. Mare Aegeum) – morze we wschodniej części Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Bałkańskim, Azją Mniejszą a wyspami Kretą, Karpathos i Rodos. Poprzez cieśninę Dardanele łączy się z Morzem Marmara i Morzem Czarnym, a przez Kanał Koryncki z Morzem Jońskim. Linia brzegowa tego morza jest doskonale rozwinięta (liczne półwyspy i zatoki), a powierzchnię wodną urozmaicają liczne wyspy (archipelagi Cykladów, Dodekanezu, Sporadów Północnych, pojedyncze wyspy: Eubea, Chios, Lemnos, Lesbos, Samotraka, Imroz i inne). Dodatkowo wyróżniono więc trzy akweny: Morze Trackie na północy, Morze Mirtejskie i Kreteńskie na południu. Morze Egejskie podzielone jest między Grecję i Turcję.

Z czterech okrętów typu Magdeburg jeden, SMS "Magdeburg", zatonął na wschodnim Bałtyku w początkowej fazie wojny, drugi, SMS "Breslau", działał w składzie Eskadry Śródziemnomorskiej i po udanej ucieczce podniósł banderę turecką. Zatonął w 1918 roku podczas bitwy koło Imroz. Dwa pozostałe: SMS "Straßburg" i SMS "Stralsund" działały w składzie Hochseeflotte na Morzu Północnym oraz sił niemieckich na Morzu Bałtyckim i przetrwały wojnę. W ramach reparacji zostały przekazane marynarkom wojennym Francji i Włoch.

Wyrzutnia torpedowa — urządzenie służące do wystrzeliwania torped lub innych aparatów pływających z okrętu , wyjątkowo z lądu lub budynku, np. torpedowni.

Pościg za Goeben i Breslau – operacja morska, prowadzona przez okręty Floty Śródziemnomorskiej Royal Navy na Morzu Śródziemnym w pierwszych dniach I wojny światowej. Miała na celu przechwycenie dwóch krążowników niemieckiej Eskadry Śródziemnomorskiej (niem.: Mittelmeerdivision): liniowego SMS "Goeben" i lekkiego SMS "Breslau", zdążających do Konstantynopola. Wskutek błędów i nieporozumień wśród dowódców brytyjskich obydwa dotarły bezpiecznie do miejsca przeznaczenia. Ich obecność w Turcji i formalne wcielenie do tureckiej marynarki wojennej miały doniosłe konsekwencje, z włączeniem się tego kraju do działań wojennych po stronie państw centralnych.

Opis konstrukcji

Charakterystyka ogólna

Krążowniki typu Magdeburg miały kadłub o długości całkowitej 138,7 m (136,0 m na konstrukcyjnej linii wodnej), szerokości 13,4 m i średnim zanurzeniu 5,1 m. Wyporność konstrukcyjna wynosiła według projektu 4570 ton, pełna 5587 ton. Jako pierwsze z niemieckich krążowników lekkich miały pancerny pas grubości do 60 mm, wykonany ze stali niklowej na burcie, rozciągający się na około 80% długości kadłuba. Pokład pancerny miał grubość maksymalną 60 mm, stanowisko dowodzenia pancerz o maksymalnej grubości 100 mm, zaś tarcze ochronne dział 50 mm.

Zawieszenie broni pomiędzy Włochami a państwami sprzymierzonymi – akt rozejmu, podpisany 3 września 1943 roku w Cassibile na Sycylii przez przedstawicieli Królestwa Włoch oraz aliantów, postanawiający o zaprzestaniu przez Włochy działań wojennych po stronie państw Osi. Został ogłoszony publicznie 8 września.

Mina morska to środek walki morskiej, przeznaczony do rażenia podwodnej części kadłuba okrętu lub statku. Składa się z ładunku materiału wybuchowego umieszczonego w kulistym lub cylindrycznym kadłubie wodoszczelnym, wyposażonego w urządzenia zapalające i zabezpieczające.

Etatowa załoga każdego z okrętów wynosiła 18 oficerów oraz 336 podoficerów i marynarzy.

Urządzenia napędowe

Krążowniki typu Magdeburg były napędzane turbinami parowymi, jednak każdy z nich otrzymał inny układ maszynowni: "Magdeburg" miał trzy turbiny Bergmann o łącznej mocy 29 904 KM napędzające trzy śruby; "Breslau" dwa zespoły turbin parowych AEG-Vulcan o łącznej mocy 33 482 KM i cztery śruby; "Straßburg" dwie turbiny Marine o łącznej mocy 33 742 KM i dwie śruby; "Stralsund" trzy turbiny Bergmann o łącznej mocy 35 515 KM i trzy śruby, podczas wojny środkowa turbina i wał napędowy zostały zdjęte, co zredukowało moc do około 25 000 KM.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

II Rzesza Niemiecka, niem. Deutsches Reich – oficjalne określenie niemieckiego państwa narodowego założonego w 1871 roku przez polityka Ottona von Bismarcka. Było ono także określane jako Deutsches Kaiserreich (Cesarstwo Niemieckie), a po jego upadku jako Druga Rzesza (Zweites Reich).

Wartości prędkości maksymalnych dla każdego z krążowników wynosiły: "Magdeburg" 27,6 węzła, "Breslau" 27,5 węzła, "Straßburg" 28,2 węzła, "Stralsund" 28,2 węzła, zaś po przebudowie maszynowni 27 węzłów.

Wszystkie okręty miały po jedenaście kotłów parowych typu Marine, z których spaliny były odprowadzane przez cztery kominy.

Uzbrojenie

Początkowe uzbrojenie okrętów typu Magdeburg składało się z dwunastu dział 10,5 cm SK L/45 kal. 105 mm na pojedynczych podstawach, dwóch podwodnych wyrzutni torpedowych kal. 500 mm oraz maksymalnie 120 min morskich. W 1915 roku "Straßburg", a rok później "Stralsund" zostały przezbrojone w siedem pojedynczych dział 15 cm SK L/45 kal. 150 mm i dwa działa przeciwlotnicze 8,8 cm Flak L/45 kal. 88 mm. "Breslau", pływający pod banderą Imperium osmańskiego jako "Midilli" otrzymał w 1917 roku komplet ośmiu dział kal. 150 mm.

Kaiserliche Marine (Cesarska Marynarka Wojenna) − marynarka wojenna Cesarstwa Niemieckiego, powstała w 1871 roku z przekształconej floty Związku Północnoniemieckiego. Początkowo przewidywana głównie do obrony własnych wybrzeży i szlaków handlowych, wkrótce została zaangażowana we wspieranie niemieckich interesów imperialnych, a od lat 90. XIX wieku była sukcesywnie rozbudowywana. Wielkie zasługi dla jej rozwoju położył admirał Alfred von Tirpitz, od 1897 roku minister marynarki. W wyniku promowanych przez niego a wspieranych przez cesarza Wilhelma II programów rozbudowy floty, Kaiserliche Marine stała się w latach poprzedzających I wojnę światową drugą potęgą morską świata, ustępując jedynie Royal Navy.

Krążownik lekki - klasa dużych okrętów artyleryjskich, podklasa krążowników. Obecnie, podobnie jak i inne okręty artyleryjskie, zanikła. Do tej klasy należały też krążowniki przeciwlotnicze.

Służba

SMS "Magdeburg"

Osobny artykuł: SMS Magdeburg.

Położenie stępki w stoczni AG Weser w Bremie w 1910, wodowanie 13 maja 1911, w służbie od 2 sierpnia 1912. Przed wybuchem wojny służył jako okręt szkolny specjalistów minerów. Po wybuchu wojny skierowany na Morze Bałtyckie, 26 sierpnia 1914 wszedł na skały koło wyspy Odensholm u wejścia do Zatoki Fińskiej. Ponieważ próby uratowania okrętu nie dały rezultatu, został on wysadzony przez własną załogę, aby uniknąć zdobycia go przez Rosjan.

Bitwa w Cieśninie Muhu – bitwa morska stoczona 17 października 1917 roku pomiędzy flotami Niemiec i Rosji w trakcie trwania operacji Albion podczas I wojny światowej.

Krążownik liniowy - klasa dużych okrętów artyleryjskich, która wykształciła się w okresie poprzedzającym I wojnę światową jako połączenie cech krążowników (duża prędkość) i pancerników (wielkość i uzbrojenie). Krążowniki liniowe zaliczane były obok pancerników do okrętów liniowych. W dawnym polskim piśmiennictwie nazywano je też "krążownikami bojowymi".

SMS "Breslau"

SMS "Breslau"

Osobny artykuł: SMS Breslau.

Położenie stępki w stoczni AG Vulcan Stettin w 1910, wodowanie 18 maja 1911, w służbie od 10 maja 1912. W tym samym roku został wysłany na Morze Śródziemne, gdzie wraz z krążownikiem liniowym "Goeben" utworzył Eskadrę Śródziemnomorską Kaiserliche Marine. W pierwszych dniach wojny obydwa niemieckie okrętu uciekły pościgowi brytyjskiemu i dotarły do Konstantynopola. "Breslau", włączony do marynarki osmańskiej jako "Midilli" działał na Morzu Czarnym. 20 stycznia 1918 wraz z "Goebenem" (w służbie tureckiej jako "Yavuz Sultan Selim") zaatakował siły brytyjskie na Morzu Egejskim. Podczas bitwy koło wyspy Imroz zatonął po eksplozji pięciu min z nierozpoznanej zagrody minowej.

Brema (niem. Bremen) – miasto w północnych Niemczech, położone nad rzeką Wezerą w odległości ok. 60 km od jej ujścia do Morza Północnego. Brema jest stolicą najmniejszego z krajów związkowych Niemiec – "Wolnego Hanzeatyckiego Miasta Brema" (Freie Hansestadt Bremen), na które składa się miasto Brema i leżące około 60 km na północ Bremerhaven.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

SMS "Straßburg"

Położenie stępki w Kaiserliche Werft w Wilhelmshaven w 1910, wodowanie 24 sierpnia 1911, w służbie od 9 października 1912. Wchodził w skład sił rozpoznawczych Hochseeflotte. 28 sierpnia 1914 wziął udział w bitwie koło Helgolandu, 16 grudnia tegoż roku w rajdzie na Hartlepool. Od marca 1915 do końca wojny operował na Bałtyku, uczestnicząc między innymi w bitwie koło Wysp Moonsundzkich 17 października 1917.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

SMS Magdeburg – niemiecki krążownik lekki typu Magdeburg z okresu I wojny światowej, zatopiony przez własną załogę w Zatoce Fińskiej w sierpniu 1914. W wyniku zatonięcia okrętu zginęło kilkunastu marynarzy, których pochowano na Cmentarzu Garnizonowym w Gdańsku.

Po zakończeniu wojny został przekazany Włochom i wszedł w skład Regia Marina jako "Taranto". W dwudziestoleciu międzywojennym, po przezbrojeniu i remoncie, był wykorzystywany jako okręt szkolny. Podczas II wojny światowej, jako przestarzały, nie uczestniczył w aktywnych działaniach floty. Po kapitulacji Włoch, 9 września 1943 samozatopiony w La Spezia, został później podniesiony i ponownie zatopiony podczas alianckiego nalotu bombowego 23 października 1943. Jeszcze raz wydobyty przez Niemców, został ostatecznie zniszczony w kolejnym nalocie 23 września 1944.

Zatoka Fińska – zatoka w północno-wschodniej części Morza Bałtyckiego, pomiędzy Finlandią, Rosją i Estonią. W głębi lądu, na przedłużeniu Zatoki Fińskiej znajdują się największe jeziora Europy: Ładoga i Onega. Głębokość maksymalna wynosi 123 m[potrzebne źródło].

Bitwa koło Imroz − bitwa morska pomiędzy okrętami tureckimi a brytyjskimi, stoczona 20 stycznia 1918 roku, podczas I wojny światowej na Morzu Egejskim, w pobliżu wyspy Imroz i wejścia do Cieśniny Dardanelskiej. W wyniku starcia dwa pływające pod banderą Imperium Osmańskiego, choć obsadzone niemieckimi załogami, krążowniki, wykorzystując zaskoczenie i przewagę ogniową, zatopiły dwa brytyjskie monitory, kotwiczące w jednej z zatok Imroz. W dalszej fazie bitwy okręty tureckie weszły na nierozpoznane brytyjskie pole minowe. Krążownik lekki "Midilli" (dawny niemiecki SMS "Breslau" zatonął z dużymi stratami w załodze, zaś krążownik liniowy "Yavuz Sultam Selim" (ex SMS "Goeben") został poważnie uszkodzony i zawrócił w kierunku Dardaneli.

SMS "Stralsund"

Położenie stępki w AG Weser w Bremie w 1910, wodowanie 4 listopada 1911, w służbie od 10 grudnia 1912. Włączony do sił rozpoznawczych Hochseeflotte, odniósł nieznaczne uszkodzenia w bitwie koło Helgolandu 28 sierpnia 1914. 16 grudnia 1914 prowadził rozpoznanie dla grupy krążowników liniowych ostrzeliwujących Scarborough. Brał również udział w bitwie na Dogger Bank 24 stycznia 1915. Od wiosny 1915 działał na Bałtyku.

Morze Bałtyckie, Bałtyk – płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w Europie północnej. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki Bełt) oraz Kattegat i Skagerrak. Za zachodnią granicę Bałtyku właściwego przyjmuje się cieśninę Sund i próg podwodny ciągnący się na głębokości 18–20 m od przylądka Gedser (wyspa Falster) do przylądka Darßer Ort (Darß); na zachód od tej linii znajduje się akwen Bałtyku Zachodniego o powierzchni ok. 8000 km² nazywany przez Niemców także Beltsee; akwen ten obejmuje m.in. część wód cieśnin duńskich (oprócz Małego i Wielkiego Bełtu) a także mniejsze: Alsenbelt, Fehmarnbelt, Langelandsbælt.

Imperium Osmańskie (jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla tego drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie) – państwo tureckie na Bliskim Wschodzie, założone przez Turków osmańskich, jedno z plemion tureckich w zachodniej Anatolii, obejmujące w okresie od XIV do XX wieku Anatolię, część południowo-zachodniej Azji, północną Afrykę i południowo-wschodnią Europę. W kręgach dyplomatycznych na określenie dworu sułtana, później także całego państwa tureckiego, stosowano termin Wysoka Porta.

Po zakończeniu wojny "Stralsund" został przekazany Francji. Jako "Mulhouse" służył do czasu złomowania w Breście w 1935.

Bibliografia

Robert Gardiner, Randal Gray (red.): Conway's All the World's Fighting Ships 1906-1921. London: 1986. ISBN 0-85177-245-5.

С. Б. Трубицын: Легкие крейсера Германии. (S. B. Trubicyn: Liegkije kriejsiera Giermanii). Sankt-Petersburg: 1997.