Krakowska Brygada Kawalerii - Polski Serwis Naukowy

Krakowska Brygada Kawalerii (Krakowska BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP.

W 1924 roku V Brygada Jazdy przemianowana została na 5 Samodzielną Brygadę Kawalerii. Równocześnie w jej skład włączono 5 Pułk Strzelców Konnych.

W latach 1921-1926 brygada podlegała bezpośrednio dowódcy Okręgu Korpusu Nr V. Dowództwo brygady stacjonowało w garnizonie Kraków.

W 1925 roku przy 8 Pułku Ułanów sformowany został 5 Szwadron Samochodów Pancernych. W 1926 roku ze składu brygady wyłączony został 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, który dyslokowany został do Starogardu i podporządkowany dowódcy 8 Brygady Kawalerii.

Tarnowskie Góry (śl.: Tarnowský Góry, niem.: Tarnowitz, czes.: Tarnovice, łac.: Montes Tarnovicenses) – gmina miejska na Górnym Śląsku, w południowo-zachodniej Polsce, na Górnym Śląsku, w województwie śląskim, siedziba powiatu tarnogórskiego, na północnym krańcu Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP) i zarazem największe polskie miasto stanowiące odrębną gminę, którym rządzi burmistrz, a nie prezydent miasta. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Włodzimierz Ignacy Woldemar hrabia Tyszkiewicz - Łohojski herbu Leliwa (ur. 28 stycznia 1880 w Brodach, zm. 1953 w Londynie) – pułkownik dyplomowany kawalerii Wojska Polskiego.

W 1930 roku ze składu brygady wyłączono 5 Szwadron Samochodów Pancernych i podporządkowano dowódcy 2 Dywizjonu Samochodów Pancernych.

Z dniem 1 kwietnia 1937 roku 5 SBK przemianowana została na Krakowską Brygadę Kawalerii.

Organizacja pokojowa Krakowskiej BK w 1937 roku:

Dowództwo Krakowskiej BK w Krakowie

3 Pułk Ułanów Śląskich w Tarnowskich Górach

8 Pułk Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego w Krakowie

5 Pułk Strzelców Konnych w Tarnowie (od 1938 roku w Dębicy)

5 Dywizjon Artylerii Konnej w Krakowie (od wiosny 1939 roku w Oświęcimu)

5 Szwadron Pionierów – Kraków

Szwadron Łączności – Kraków.

Udział w kampanii wrześniowej 1939 roku

Krakowska Brygada Kawalerii pod dowództwem gen. bryg. Zygmunta Piaseckiego wchodziła w skład Armii "Kraków". Broniła ona odcinka Ząbkowice–Częstochowa na prawym skrzydle Armii. W pierwszych dniach września niemiecki XV Korpus Armijny gen. piech. Hermanna Hotha przełamał jej obronę pod Woźnikami i Zawierciem.

XV Korpus Armijny (Zmotoryzowany), Grupa Hoth, niem. XV. Armeekorps (mot.) – jeden z niemieckich korpusów armijnych. Utworzony w październiku 1938 roku w miejscowości Jena dla trzech dywizji lekkich. Korpus stworzony został z początkiem wojny, wziął udział w kampanii wrześniowej w składzie 10 Armii Dywizje korpusu walczyły m.in. z oddziałami Armii Prusy na przedpolach Kielc, i w bitwie pod Iłżą. Następnie korpus walczył pod Warszawą, a od grudnia 1939 na froncie zachodnim. W kampanii na zachodzie kolejno w składzie: 4 Armii, Grupy Kleist i 2 Armii. W maju tego roku występowała też jako Grupa Hoth. Walczyła pod Dunkierką, nad Sommą i Loarą. W listopadzie tego roku przekształcona w 3 Grupę Pancerną.

Stefan Jacek Dembiński-Dembina (ur. 30 września 1887 w Nowym Siole, w pow. cieszanowskim, woj. lwowskie, zm. 27 marca 1972 w Londynie) – rotmistrz kawalerii Cesarskiej i Królewskiej Armii, generał dywizji Wojska Polskiego.

1 września 3 Pułk Ułanów Śląskich bronił Koszęcina i Kalet przed niemiecką 2 Dywizją Lekką gen. por. Georga Stumme. Tego dnia Niemcom udało się zepchnąć pułk na pozycję pod Woźnikami. 2 września rano ponowiła natarcie niemiecka 2 Dywizja Lekka, wdzierając się w obronę Brygady na Floriańskiej Górze bronionej przez szwadron 3 Pułku Ułanów Śląskich. Tu kontratakiem zdołano odzyskać pozycję, ale pod Ligotą Woźnicką Niemcom udało się przełamać obronę 8 Pułku Ułanów. Pod naporem wroga Brygada rozpoczęła odwrót pod Zawiercie nad Wartą. 3 września 8 Pułk Ułanów oddzielił się od Brygady i walczył następnie pod Szczekocinami, a potem w ramach Armii "Lublin". 4 września Brygada otrzymała rozkaz odwrotu nad Nidę w kierunku Pińczowa i Miechowa. Cofająca się Brygada była często atakowana przez niemiecką 2 Dywizję Lekką. W dniach 5–6 września walczyła pod Pińczowem, po czym wycofała się ku Wiślicy. 7 września osłaniała w Nowym Korczynie sztab Armii. 10 września przeprawiła się prawy brzeg Wisły pod Baranowem Sandomierskim. Następnie wzięła udział w I bitwie pod Tomaszowem Lubelskim. 14–15 września jednostki Armii "Kraków" i "Lublin" toczyły ciężkie walki w Puszczy Solskiej. 16 września Armia "Kraków" kontynuowała bitwę pod Biłgorajem. W walkach tych brała udział Brygada, broniąc rejonu silnie atakowanych przepraw na rzece Tanew pod Budziarzami i Księżpolem. 15 września o świcie na przeprawę przez Tanew pod Księżopolem wyszło silne uderzenie niemieckie. Po trzygodzinnej walce Niemcy zostali odrzuceni pod Tarnogród. Brygada zaatakowała Tarnogród, wdzierając się na północny skraj miasta i do rynku, ale przeciwuderzenie Niemców odrzuciło ją ponownie na linię Tanwi. 16 września walczyła pod Dereźnią Solską i Dereźnią Majdańską oraz Starym Majdanem i Nowym Majdanem. Nie udało się jej przebić z okrążenia w kierunku południowym. Skapitulowała wraz z resztą Armii.

Brygada to najmniejszy związek taktyczny stanowiący w wielu armiach podstawową jednostkę bojową wojsk lądowych o wielkości pośredniej między pułkiem a dywizją. Dzieli się na pułki lub bataliony. Występuje również w innych rodzajach sił zbrojnych.

Tarnogród (jidysz טאַרנעגראָד, ros. Тарногродъ) – miasto w woj. lubelskim, w powiecie biłgorajskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tarnogród.

Ordre de Bataille i obsada personalna 1 września 1939 roku

Kwatera Główna

Dowództwo

dowódca – gen. bryg. Zygmunt Piasecki

szef służby sprawiedliwości - kpt. Mieczysław Kaczorowski (szef sądu polowego)

Sztab

szef sztabu – ppłk dypl. Tadeusz Nalepa

kwatermistrz – rtm. dypl. Witold Piotr Sokolnicki

komendant Kwatery Głównej – rtm. w st. spocz. Franciszek Jakubowski

dowódca Szwadronu Sztabowego – por. rez. Kazimierz Chwirut

3 Pułk Ułanów Śląskich – płk Czesław Chmielewski

8 Pułk Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego – ppłk dypl. Włodzimierz Dunin-Żuchowski

5 Pułk Strzelców Konnych – płk Kazimierz Kosiarski

5 Dywizjon Artylerii Konnej – ppłk Jan Kanty Witowski

51 Dywizjon Pancerny – mjr Henryk Świetlicki

85 Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa Typ B – ppor. Stanisław Antoni Skowroński

Szwadron Kolarzy Nr 5 – rtm. Antoni Starnawski

Szwadron Pionierów Nr 5 – rtm. Jan Płosso

Szwadron Łączności Nr 5 – por. Zygmunt Chełmiński, a następnie por. Józef Burzawa

Samodzielny Pluton Karabinów Maszynowych Nr 5 – NN

Pluton Konny Żandarmerii Nr 58 – kpt. Zbigniew Kędzierski

Poczta Polowa Nr 167

Sąd Polowy Nr 45 – kpt. Mieczysław Kaczorowski

Drużyna Parkowa Uzbrojenia nr 541

Park Intendentury nr 541

85 Pluton Sanitarny Konny

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 541

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 542

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 543

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 544

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 545

Kolumna Taborowa Kawalerii nr 546

Warsztat Taborowy nr 541

Pododdziały przydzielone:

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim – w istocie dwie bitwy. Pierwsza miała miejsce w dniach 17-20 września 1939 roku, druga trwała od 22 do 27 września 1939 roku. Była to druga po bitwie nad Bzurą największa batalia kampanii wrześniowej. W pierwszej bitwie udział brały zjednoczone Armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora. W drugiej walczyły wojska Frontu Północnego utworzone z Armii "Modlin" generała Emila Przedrzymirskiego, dowodzone przez Stefana Dęba-Biernackiego. W pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim brało udział największe polskie zgrupowanie pancerne ok 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi typu 7 TP.

Lubliniecki Batalion Obrony Narodowej – mjr Franciszek Żak

II pluton 26 Eskadry Obserwacyjnej – por. obs. Stanisław Król

Ośrodek Zapasowy Kawalerii "Dębica" – mjr Jan Sroczyński

Odtworzenie brygady w ramach Armii Krajowej

Pod koniec lipca 1944 roku, na terenie Okręgu Krakowskiego AK, zgodnie z planem Odtwarzania Sił Zbrojnych, sformowana została Krakowska Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej AK kryp. "Bank", "B", "CC".

Organizacja i obsada personalna Krakowskiej BK Zmot. AK

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Dziedzicki Tadeusz Henryk herbu Dołęga, pseud. AK "Krzywda" (25 lipca 1892-15 sierpnia 1945), współwłaściciel majątku Klimontów (pow. miechowski), inż rolnik. Syn Adama (1852-1933) i Janiny z Thuguttów. Ur. w Klimontowie.

Dowództwo i sztab brygady (stan w dniu 20 października 1944 – 13 oficerów, 8 podoficerów i 42 szeregowców):

dowódca – mjr Edward Kleszczyński ps. "Miechowita", "Dzik"

szef sztabu – mjr Adolf Skorwid ps. "Dąb"

adiutant – ppor. rez. Tadeusz Laskowski ps. "Skała I"

I oficer sztabu – por. Wacław Hubicki ps. "Hubert"

oficer wyszkolenia – por. rez. Zygmunt Kałwa ps. "Kamień"

oficer łączności i dowódca plutonu łączności – ppor. Witold Sławeta ps. "Bystry"

oficer broni – ppor. NN ps. "Żak";

oficer inżynierii i dowódca plutonu saperów – ppor. NN ps. "Pal"

kwatermistrz – kpt. NN ps. "Klon"

szef intendentury – ppor. rez. Tadeusz Dziedzicki ps. "Krzywda"

kapelan – ksiądz Mieczysław Skurczyński ps. "Miecz"

szef kancelarii – plut. pchor. rez. Stanisław Skalski ps. "Śledź"

8 Pułk Ułanów AK kryp. "Ul", "B/U", "CC/U" (24 oficerów, 221 podoficerów i 1648 szeregowych) – mjr Józef Bokota ps. "Malina", następnie kpt. Kazimierz Tomczak ps. "Lubicz"

I dywizjon – por. Franciszek Bednarski ps. "Zator", następnie por. Marian Puz ps. "Komar"

II dywizjon – por. Bronisław Makowski ps. "Wyrwa", następnie ppor. Franciszek Kozera ps. "Karp"

III dywizjon (początkowo dywizjon zapasowy brygady) – por. Edmund Sienkowski ps. "Pik"

5 Pułk Strzelców Konnych AK kryp. "Pszczoła", "B/P", "CC/P" (25 oficerów, 269 podoficerów i 1818 szeregowych) – rtm. Jerzy Jasielski ps. "Jawa"

I dywizjon – por. Stanisław Sierakowski ps. "Dołęga"

II dywizjon – por. Otto Śmiałek ps. "Kalina"

III dywizjon – kpt. Stefan Philipp ps. "Poraj" (początkowo jako IV batalion 116 Pułku Piechoty AK "Winiarnia")

Batalion Szturmowy "Skała"

Brygada posiadała także różnorodne jednostki specjalne, zaliczane do stanów liczbowych obwodów lub macierzystych oddziałów bojowych. Razem z 6 Dywizja Piechoty AK i 106 Dywizją Piechoty AK wchodziła w skład Grupy Operacyjnej "Garda" (nazywanej także "Kraków") pod dowództwem płk. Edwarda Godlewskiego ps. "Garda".

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Baranów Sandomierski – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie tarnobrzeskim, siedziba władz miejsko-wiejskiej gminy Baranów Sandomierski. Leży nad Wisłą i Babulówką – prawobrzeżnym dopływem Wisły.

Obsada personalna dowództwa brygady

Dowódcy brygady

płk Henryk Brzezowski (IV 1921 - XII 1928, od 1 XII 1924 do 20 VIII 1925 był słuchaczem II Kursu CWSW)

płk szt. gen. Włodzimierz Tyszkiewicz (p.o. od 15 I 1925

płk Konstanty Plisowski

p.o. płk Stefan Dembiński

gen. bryg. Zygmunt Piasecki

Szefowie sztabu

rtm. dypl. Wacław Kamionko (1932 -1934)

mjr dypl. Grzegorz Bolesław Dobrowolski-Doliwa (od 1934 )

ppłk dypl. Tadeusz Nalepa (1939)

Przypisy

Według innych źródeł, po reorganizacji kawalerii w latach 1929-1930, 5 SBK nie zmieniła nazwy na BK Kraków. Zmieniła ją dopiero w 1937 na Krakowską BK
O kawalerii polskiej XX wieku s. 96
Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 7 z 22.01.1925 r.
Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 13 z 09.12.1932 r.
Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 11 z 07.06.1934 r.

Bibliografia

Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, , uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975