Kri - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy plemienia indiańskiego. Zapoznaj się również z: inne znaczenia słowa Cree.

Indianin Cree z północnego Quebecu

Kri (franc. Cri, ang. Cree - nazwa pochodzi z jęz. francuskiego - Kristinaux, sami Kri nazywali siebie Kenistonoag) - jedno z najliczniejszych plemion Indian kanadyjskich, zamieszkujące także północną część USA, posługujące się językiem kri.

Dakotowie, Dakoci, Siuksowie, Sjuksowie, Lakoci – Indianie Ameryki Północnej z obszaru Wielkich Równin. Dzielą się na trzy grupy: wschodnią Santee, środkową Yankton i zachodnią Teton.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Kri dzielą się tradycyjnie na kilka podstawowych grup, różniących się dialektem oraz zajmowanymi obszarami: Kri Lasów (Cree Woods), Kri Równin (Plains Cree), Kri Północnowschodnich (Northern East Cree), Kri Północnozachodnich (Northern West Cree), Kri Łosiów (Moose Cree), Kri Bagien (Swampy Cree).
Krikowie, Krik (ang. Creek, sami siebie nazywają Muscogee lub Muskogee) - dawna konfederacja Indian Ameryki Północnej, obejmuje 13 grup, liczących od 66,5 tys. (Muscogee Creek Nation) do zaledwie kilku osób (Tuckabachee) i zamieszkujących kilka stanów w Stanach Zjednoczonych głównie Oklahomę, Alabamę, Georgię i Florydę.

Quebec, Québec – prowincja Kanady. Quebec jest największą prowincją w Kanadzie pod względem powierzchni, a jeśli chodzi o liczbę ludności ustępuje jedynie Ontario. Na zachodzie graniczy z Ontario, na północy przez Zatokę Hudsona z terytorium Nunavut, na wschodzie z kontynentalną częścią Nowej Fundlandii i Labradoru oraz z Nowym Brunszwikiem. Od południa graniczy ze stanami USA: Nowy Jork, New Hampshire, Vermont i Maine. Największym miastem prowincji jest Montreal. Inne duże miasta: Québec (stolica prowincji), Trois-Rivières, Sherbrooke i Drummondville.

Historia

W wyniku ekspansji w XVII i XVIII wieku zajęli rozległe tereny między Zatoką Hudsona a Wielkim Jeziorem Niewolniczym. Przyczyną tej ekspansji był handel skórami i dostęp do broni palnej. Prowadzili liczne wojny z Czarnymi Stopami i Dakotami. Wielkie epidemie ospy zawleczonej przez Europejczyków zdziesiątkowały populację Kri.

Montana – stan w zachodniej części Stanów Zjednoczonych, przy granicy z Kanadą. Nazwa prawdopodobnie pochodzi od hiszpańskiego słowa „montaña”, które znaczy „góra”. Chociaż Montana kojarzona jest przede wszystkim z położonymi na jej obszarze górami, około 60% terytorium stanu pokrywa preria, wchodząca w skład Wielkich Równin. Region nazywany jest Stanem Skarbów, Krainą lśniących gór i Krainą wielkiego nieba. Montana jest czwartym co do wielkości stanem USA, co w połączeniu ze stosunkowo małym zaludnieniem plasuje ją wśród regionów o wyjątkowo niskiej gęstości zaludnienia. Gospodarka Montany bazuje na rolnictwie, górnictwie i przemyśle drzewnym. Duże znaczenie ma także rozwinięta turystyka. W Montanie znajduje się Park Narodowy Glacier i duża część Parku Narodowego Yellowstone.

Język kri (nazwa własna: nêhiyawêwin, nîhithawîwin a. nêhinawêwin; ang. Cree) - kontinuum dialektów (kri-montagnais-naskapi) z rodziny algonkińskiej, używanych przez ok. 50 tysięcy rdzennych mieszkańców Kanady (Indian Kri) na rozległych obszarach od Alberty po Labrador. Dialekty języka kri są blisko spokrewnione z językiem odżibwe i wraz z nim wschodzą w skład kontinuum kri-odżibwe-ottawa. Język kri jest także komponentem używanych dawniej pidżinów miszif i bungee. Do zapisu języka kri używa się alfabetu łacińskiego lub (tradycyjnie) sylabariusza kri, będącego odmianą sylabariusza kanadyjskiego.

W 1869 r. część Kri wzięła udział w powstaniu Metysów w Manitobie (nad rzeką Red River) pod wodzą Louisa Riela.
Współczesność

Obecnie Cree żyją m.in. w rezerwatach w stanie Montana (USA), a także w prowincjach Quebec, Manitoba i Ontario (Kanada).
W Kanadzie 80 tys. osób (2001, za Statistic Canada). W Quebecu posiadają daleko posuniętą autonomię terytorialną. W USA, Według danych U.S. Census Bureau, podczas spisu powszechnego w 2000 roku 2488 obywateli USA zadeklarowało, że jest pochodzenia Cree, zaś 7734 oświadczyło, że ma pochodzenie wyłącznie lub między innymi Cree. Ponadto 5531 osób zadeklarowało, że pochodzi ze spokrewnionej grupy Rocky Boy Chippewa Cree, zaś 7104 oświadczyło, że ma pochodzenie wyłącznie lub między innymi Rocky Boy Chippewa Cree.
Manitoba – prowincja Kanady leżąca w środkowej części kraju. Od wschodu graniczy z Ontario, od zachodu z Saskatchewan, od północy z terytorium Nunavut oraz na południu ze stanami USA Minnesota i Dakota Północna. Największym miastem prowincji i zarazem jej stolicą jest Winnipeg.

Kanada (ang. i fr. Canada) – państwo położone w Ameryce Północnej, rozciągające się od Oceanu Atlantyckiego na wschodzie do Oceanu Spokojnego na zachodzie i Oceanu Arktycznego na północy. Na południu i północnym zachodzie graniczy ze Stanami Zjednoczonymi, granice morskie: na północy z Danią (Grenlandia) i na wschodzie z Francją (wyspy Saint-Pierre i Miquelon). Drugie państwo świata pod względem powierzchni (po Rosji) oraz 38. pod względem ludności. Kanada jest członkiem ONZ, NAFTA, Wspólnoty Narodów, Frankofonii, NATO, G8, APEC.

Bibliografia

Barry M. Pritzkert: A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1.

Zobacz też

Indianie Krik (Krikowie, ang. Creek).