Krosno tkackie - Polski Serwis Naukowy

Krosno tkackie – urządzenie, mechaniczne (maszyna) lub ręczne, do tworzenia (produkcji) tkanin. Tkanina powstaje przez połączenie dwóch, prostopadłych do siebie, układów nitek (osnowy i wątku) według odpowiedniego splotu. Surowcem do produkcji tkanin jest przędza tkacka.

Budowa

Krosno tkackie – schemat powstawania tkaniny

Krosno tkackie – schemat:

Czujnik wątkowy – urządzenie krosna tkackiego, należące do grupy urządzeń kontrolno-zabezpieczających, kontrolujące obecność wątku w przesmyku.

Tkanina – wyrób włókienniczy płaski powstający w wyniku przeplatania ze sobą (według założonego splotu) wzajemnie prostopadłych układów nitek osnowy i wątku.

wałek osnowowy
nawój osnowowy
osnowa
przewał
czujnik osnowowy
struna nicielnicowa
krzywki nicielnicowe
dźwignie nicielnicowe
wałek nicielnicowy
pokrywa bidła
płocha
belka bidła
podpora bidła
czółenko
tkanina
przedpiersień
wałek tarkowy
wałek tkaninowy
zwój tkaniny
wał wykorbiony
bidłowód
przesmyk

Na szkielecie złożonym z dwóch ścian bocznych, połączonych łącznikami poprzecznymi, zamontowane są podstawowe mechanizmy krosna:

Bidło – potoczna, skrócona nazwa mechanizmu bidłowego. Bidło dobija każdy wprowadzony wątek do krawędzi tkaniny, tworząc kolejne jej elementy. Bidło spełnia też inne, dodatkowe funkcje. Stanowi bieżnię dla czółenka i jest elementem napędzającym inne mechanizmy.

Krajki - brzegowe fragmenty tkaniny w postaci pasków o szerokości od 8 do 20 mm, biegnących wzdłuż po obu jej stronach. Ich struktura i wygląd są zwykle inne od reszty tkaniny. Zabezpieczają tkaninę zarówno w procesie tkania, jak i wykończenia.

zasilający – podający osnowę (na rys. elementy 1, 2, 3, 4)

przesmykowy – tworzący przesmyk (6, 7, 8, 9, 22)

przerzutowy – wprowadzający wątek (na rys. nie pokazany)

bidłowy – dociskający wątek do krawędzi tkaniny (10, 11, 12, 13, 20, 21).

odbiorczy – odbierający utworzony odcinek tkaniny (17, 18, 19)

napędowy – napędzający wszystkie pozostałe mechanizmy (na rys. nie pokazany)

Ponadto:

Mechanizm przerzutowy – mechanizm wprowadzający wątek do przesmyku, stosowany na krosnach czółenkowych i chwytakowych. Mimo zupełnie odmiennej konstrukcji i zasady działania, nazwy tej używa się również w odniesieniu do mechanizmów wprowadzających wątek w krosnach pneumatycznych i hydraulicznych.

Mechanizm przesmykowy – mechanizm krosna tkackiego odpowiedzialny za zgodne z założonym splotem, podnoszenie odpowiednich grup nitek osnowy w celu umożliwienia wprowadzenia wątku tworzącego element tkaniny. Podnoszenie grup nitek nazywa się tworzeniem przesmyku.

czujnik osnowowy – zatrzymuje pracę krosna w momencie zerwania się nitki osnowy (5)

czujnik wątkowy – zatrzymuje pracę krosna gdy zerwie się (lub skończy) wątek (na rys. nie pokazany)

inne mechanizmy:

mechanizm płochy uchylnej lub zderzakowy, w krosnach czółenkowych, zabezpieczający czółenko przed przybiciem w przesmyku, lub pełniący podobną funkcję, czujnik niedolotów w krosnach chwytakowych
rozpinki – dwa zespoły uiglonych pierścieni, umieszczone po obu stronach tkaniny. Rozpinki utrzymują krawędź tkaniny na określonej, stałej wysokości oraz napinają tkaninę poprzecznie
listwy, rolki lub grzebienie zamontowane na pokrywie bidła, zabezpieczające czółenko lub chwytak przed wypadnięciem z przesmyku
różnej konstrukcji osłony zabezpieczające ruchome części mechanizmów
sygnalizacyjne – informujące np. o zerwanej nitce osnowy lub wątku.

Podział

Krosna tkackie dzielą się ogólnie na:

Jan Szczepanik (ur. 13 czerwca 1872 w Rudnikach k. Mościsk - zm. 18 kwietnia 1926 w Tarnowie), polski wynalazca zwany "polskim Edisonem" i "galicyjskim geniuszem". Opisany w dwóch artykułach przez Marka Twaina.

Plusz (z fr. peluche) – rodzaj miękkiej tkaniny z okrywą runową. Inne określenia używane zamiennie to okrywa włosowa lub okrywa włókienna. Jest kilka technik uzyskiwania okrywy włókiennej:

Krosna ręczne (warsztaty tkackie) – budowane i wykorzystywane już w prehistorii, ale i dziś wykorzystywane przez twórców ludowych i artystów do tworzenia tkanin ludowych czy artystycznych

Krosna mechaniczne – służące do przemysłowego tworzenia tkanin.

Zależnie od sposobu wprowadzania wątku do przesmyku, krosna dzielą się na:

Frotte – tkanina z okrywą pętelkową, wytwarzana na specjalnych krosnach. Tkanina tworzona jest z dwóch osnów, podstawowej i pętelkowej, oraz wątku. Osnowa podstawowa tworząca strukturę tkaniny jest wykonana z bardzo mocnej, gładkiej przędzy i jest mocno naprężona. Osnowa pętelkowa natomiast jest wykonana z przędzy miękkiej, puszystej, chłonnej i elastycznej. W trakcie tkania minimalnie naprężona.

Przesmyk tkacki – to przestrzeń między warstwami nitek osnowy, utworzona przez mechanizm przesmykowy, umożliwiająca wprowadzenie wątku tworzącego element tkaniny.

Krosna czółenkowe – czółenko jest magazynem i przenośnikiem wątku. Wątek odwijany z nawoju wewnątrz czółenka, wprowadzany jest na przemian raz z jednej, raz z drugiej strony tkaniny (teoretycznie nitka bez końca), Rozróżnia się tu dwa typy:

krosna mechaniczne z ręczną wymianą wątku
krosna z automatyczną wymianą wątku (krosna automatyczne)

W obu powyższych przypadkach występują:

krosna jednoczółenkowe do produkcji tkanin jednobarwnych ewentualnie w kolorowe pasy wzdłuż osnowy
krosna wieloczółenkowe do tkanin barwnie tkanych (zarówno po osnowie jak i po wątku – krata)

Krosna bezczółenkowe – wątek zmagazynowany jest w nawoju krzyżowym, stożkowym, a przenośnikiem są chwytaki, rapiery, sprężone powietrze lub kropla wody. Wśród nich rozróżniamy:

krosna chwytakowe – przenośnikiem są niewielkie metalowe chwytaki. Na przemian pracuje ich kilkanaście na jednym krośnie. Pojedynczy chwytak przenosi koniec nitki wątku, z lewej strony tkaniny na prawą, następnie jest przenoszony przez transporter na lewą stronę a w tym czasie cykl powtarza się z innymi chwytakami. Wątek jest wprowadzany tylko z jednej strony, po czym jest obcinany. Aby taka tkanina się nie rozsypała końce wątku są zaplatane przez specjalny aparat krajkowy
krosna rapierowe – przenośnikiem są dwa rapiery wprowadzane do przesmyku z obydwu stron tkaniny. Jeden podaje początek nitki wątku do połowy szerokości tkaniny, drugi przechwytuje go i przenosi do końca szerokości tkaniny. Wątek odwijany jest z nawoju krzyżowego. Podobnie jak w poprzednim przypadku brzegi tkaniny muszą być odpowiednio splatane

Krosno pneumatyczne

krosna pneumatyczne – przenośnikiem jest sprężone powietrze. Wątek jest odwijany z nawoju krzyżowego i wdmuchiwany do przesmyku przez odpowiednią dyszę. Brzegi tkaniny są specjalnie splatane w celu ich wzmocnienia. Bardzo wydajne, wadą jest ograniczona szerokość tkanin
krosna hydrauliczne – przenośnikiem jest sprężone powietrze i woda Tkanina powstaje w prawie identyczny sposób jak na krośnie pneumatycznym. Krosna mają również prawie identyczną konstrukcję. Stosowane do produkcji tkanin z surowców syntetycznych. Bardzo wydajne
krosna pneumo–rapierowe – to połączenie mechanizmów krosna rapierowego i pneumatycznego. Lewy rapier, podający pracuje z nadciśnieniem, prawy, odbierający pracuje z podciśnieniem. Wątek jest podawany (wdmuchiwany) przez lewy rapier i odbierany (zasysany) przez prawy rapier. Mało popularne.

W zależności od szerokości roboczej rozróżnia się krosna:

Krosno mechaniczne – krosno tkackie, które powstało w wyniku rozbudowy krosna ręcznego, przez zastosowanie napędu mechanicznego oraz połączenie i zsynchronizowanie wszystkich mechanizmów. Pierwsze z nich posiadały zbiorowy napęd transmisyjny. Później krosno mechaniczne zostało wyposażone w indywidualny napęd z zastosowaniem silnika elektrycznego.

Czółenko tkackie – element krosna tkackiego, mechanicznie nie połączony z pozostałymi mechanizmami, będący przenośnikiem i „magazynem” wątku. Swą nazwę zawdzięcza temu, że kształtem przypomina czółno (łódkę). Wątek zmagazynowany jest w bezcewkowym nawoju lub na specjalnej tekturowej, drewnianej albo plastikowej cewce i umieszczony wewnątrz czółenka. W zależności od numeru (grubości) przędzy, jest to kilkanaście lub kilkaset metrów nitki. Koniec nitki wątku wyprowadzony jest na zewnątrz czółenka przez oczko w krosnach mechanicznych, lub przewlekacz w krosnach automatycznych. Czółenko jest przerzucane z jednej strony przesmyku na drugą przez mechanizm przerzutowy lub ręcznie na krosnach ręcznych. W czasie przelotu przez przesmyk, odwijający się z nawoju wewnątrz czółenka wątek, jest układany między nitkami osnowy, tworząc w ten sposób elementy tkaniny.

tasiemkarskie – szerokość tkaniny do 0,6 m

wąskie – szerokość tkaniny do 1,6 m

szerokie – szerokość tkaniny do 24 m.

Dodanie dodatkowych mechanizmów daje szereg typów krosien specjalnych:

krosna do tkanin pętelkowych

krosna do tkanin pluszowych

krosna do tkania dywanów

krosna do produkcji tasiemek, wstążek itp.

Ponadto, stosuje się jeszcze podział na:

krosna płaskie – wytwarzana tkanina ma postać wstęgi

krosna okrągłe – wytwarzana tkanina ma postać rękawa (rury)

krosna lekkie – do produkcji tkanin delikatnych

krosna ciężkie – do produkcji tkanin wielowarstwowych i technicznych.

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Krosno tkackie

Jan Szczepanik – polski wynalazca mający liczne patenty i udoskonalenia m.in. w dziedzinie maszyn tkackich