Kruszczyk szerokolistny - Polski Serwis Naukowy

Kruszczyk szerokolistny (Epipactis helleborine (L.) Crantz) – gatunek byliny z rodziny storczykowatych. Występuje w Europie, północnej Afryce, w Azji południowo-zachodniej i środkowej sięgając na wschodzie do Chin, Bhutanu i Nepalu, zawleczony został i rozprzestrzenił się w Ameryce Północnej. W Polsce roślina dość pospolita.

Geofity ryzomowe – jedna z form życiowych roślin – geofitów. Nazwa geofit pochodzi od greckich słów: ge = ziemia, phyton = roślina. Geofity ryzomowe to rośliny, których pączki odnawiające znajdują się na podziemnych (lub podwodnych) pędach – kłączach lub bulwach, w nich też gromadzą się zapasy pokarmowe, niezbędne do przetrwania niesprzyjającego wegetacji roślin okresu, np. suszy lub zimy. Warstwa gleby i ściółki (lub wody) chroni je przed wysychaniem lub przemarznięciem. W klimacie umiarkowanym jest wiele geofitów ryzomowych wśród roślin wieloletnich. Na zimę u roślin tych obumiera cały nadziemny pęd, przetrwają tylko podziemne bulwy lub kłącza. Na wiosnę odradza się z nich roślina, korzystając ze zgromadzonych w nich zapasów pokarmowych. Do geofitów ryzomowych należy np. konwalia majowa (Convallaria majalis), perz właściwy (Agropyron repens), tatarak zwyczajny (Acorus calamus). Wiele gatunków geofitów ryzomowych, jak np. zawilec gajowy (Anemone nemorosa), ziarnopłon wiosenny (Ficaria verna), to rośliny zakwitające wczesną wiosną w lasach i zaroślach nadrzecznych, jeszcze przed rozwinięciem liści przez drzewa. Wykorzystując światło, którego potem zabraknie, gdy drzewa pokryją się liśćmi, rozwijają swoje kwiaty i liście, by wytworzyć nasiona i zgromadzić materiały zapasowe w podziemnych kłączach czy bulwach, zanim zostaną zacienione. Wśród geofitów ryzomowych są też rośliny ozdobne, jak np. kosaciec (Iris), kuklik szkarłatny (Geum coccineum) i rośliny uprawne, np. szparag, ziemniak (Solanum tuberosum) .

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Kwiatostan

Morfologia

Łodyga Wzniesiona, pojedyncza i nierozgałęziająca się, na przekroju obła, o wysokości najczęściej 35-80 cm, rzadko od kilkunastu, nawet do 100 cm. Łodyga zielona lub czerwonawa, zwłaszcza u nasady. Górne międzywęźla niewiele dłuższe od pozostałych. Część kwiatowa łodygi omszona, podczas gdy dolna część łodygi jest naga. Liście O kształcie jajowato-eliptycznym do okrągłego, górne czasem lancetowate. Na końcach ostre lub krótko zaostrzone, choć dolne liście bywają też tępo zakończone. Zwykle łukowato wygięte, na brzegu i nerwach owłosione i nieco szorstkie. Osiągają długość 3–17 cm i szerokość 0,5-5 (10) cm. Liście są liczne i wyrastają spiralnie na łodydze, środkowe są zwykle dłuższe od międzywęźli. Kwiaty Zebrane w grono w górnej części bezlistnej łodygi. Kwiatostan bywa luźny lub gęsty, walcowaty i osiąga od 3 do 35 cm wysokości. Kwiaty wyrastają na szypułkach omszonych i skręconych o długości 3–5 mm, u podstawy z przysadkami osiągającymi od 5 do 0,5 cm długości. Okwiat w czasie kwitnienia szeroko otwarty, z zewnątrz zielonkawy, wewnątrz w różnych odcieniach czerwieni. Listki okwiatu tępe, lub krótko zaostrzone, nagie, lub tylko słabo owłosione. Niezbyt duża warżka, krótsza od innych działek okwiatu, jest niekiedy fioletowo nabiegła. Jej przedni człon, o łódeczkowatym kształcie, zaostrzony i zrośnięty nieruchomo z nasadowym członem, który z zewnątrz jest zielony, a wewnątrz ciemnobrązowy. Jest przeważnie purpurowy, lub purpurowo kropkowany. Krótka zalążnia stopniowo zwężająca się w szypułkę jest naga lub nieco tylko owłosiona. Miodniki znajdują się na nasadowym członie warżki. Organy podziemne Kłącze o krótkich międzywęźlach.

Biologia i ekologia

Geofit ryzomowy. Roślina miododajna i owadopylna. Zapylana jest przez błonkówki. Kwitnie od czerwca do września. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Querco-Fagetea i związku (All.) Cephalanthero-Fagenion. Rośnie jednak nie tylko w żyznych lasach liściastych, ale także na ich obrzeżach i na śródleśnych przydrożach, w lasach na siedliskach kwaśnych i ubogich, w zaroślach, na łąkach i wydmach. Notowany jest także na stanowiskach silnie przekształconych antropogenicznie, np. na składach rumoszu przy kopalniach.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Nektar zawiera pewne związki chemiczne o narkotycznym działaniu na owady. Powodują one zwolnienie ich ruchów, tak że owady przez dłuższy czas przebywają na kwiatach kruszczyka, mimo że są one dla nich mało atrakcyjne. Zwiększa to szanse na zapylenie kwiatów. Dla owadów jest to oczywiście mniej korzystne, gdyż nazbierają mniej nektaru, a ponadto łatwiej ulegają drapieżnikom z powodu spowolnionych reakcji.

Ameryka Północna – kontynent o powierzchni 24 242 000 km² (co stanowi 16,3% całkowitej powierzchni lądów na kuli ziemskiej), położony na półkulach: północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy Ameryka Środkowa.

Nektar – wydzielina miodników zwanych nektariami. Jest to wodny roztwór cukrów, głównie fruktozy i glukozy (np. u jabłoni 35-55%) oraz substancji smakowych, zapachowych, barwiących, soli mineralnych i enzymów. Jest przynętą dla owadów (np. pszczół zbierających nektar na miód) zapylających kwiaty (np. koniczyny, gryki, wrzosów, śliw, lip).

Zmienność

Tworzy mieszańce z: kruszczykiem drobnolistnym (Epipactis microphylla), kruszczykiem rdzawoczerwonym (E. atrorubens), kruszczykiem sinym (E. purpurata). Jest gatunkiem bardzo zmiennym morfologicznie. Wyróżnia się następujące uznane podtaksony:

E. helleborine subsp. helleborine – podgatunek nominatywny

E. helleborine subsp. bithynica (Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 61 2004 (syn. E. bithynica Robatsch)

E. helleborine subsp. degenii (Szentp. & Mónus) Kreutz Ber. Arbeitskreis. Heimische Orchid. 24(1): 157 2007 (syn. E. degenii Szentp. & Mónus)

E. helleborine subsp. densifolia (W.Hahn, Passin & R.Wegener) Kreutz Eurorchis 17: 105 2005 (syn. E. densifolia W.Hahn, Passin & R.Wegener)

E. helleborine subsp. latina W.Rossi & E.Klein Orchidee (Hamburg) 38: 93 1987 (syn. E. latina (W.Rossi & E.Klein) B.Baumann & H.Baumann)

E. helleborine subsp. leutei (Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. leutei Robatsch)

E. helleborine subsp. molochina (P.Delforge) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. molochina P.Delforge)

E. helleborine subsp. neerlandica (Verm.) Buttler Willdenowia 16: 115 1986 (syn. E. helleborine var. neerlandica Verm., E. helleborine subsp. renzii (Robatsch) Løjtnant, E. neerlandica (Verm.) Devillers-Tersch. & Devillers, E. renzii Robatsch)

E. helleborine subsp. orbicularis (K.Richt.) E.Klein Phyton (Horn) 37: 74 1997 (syn. E. distans Arv.-Touv., E. helleborine subsp. distans (Arv.-Touv.) R.Engel & Quentin, E. helleborine var. orbicularis (K.Richt.) Verm., E. orbicularis K.Richt.)

E. helleborine subsp. schubertiorum (Bartolo, Pulv. & Robatsch) Kreutz Kompend. Eur. Orchid. 62 2004 (syn. E. schubertiorum Bartolo, Pulv. & Robatsch)

E. helleborine subsp. tremolsii (Pau) E.Klein Orchidee (Hamburg) 30: 49 1979 (syn. E. atropurpurea var. tremolsii (Pau) Schltr., E. cardina Benito & C.E.Hermos., E. duriensis Bernardos, D.Tyteca, Revuelta & Amich, E. tremolsii Pau)

E. helleborine var. tangutica (Schltr.) S.C.Chen & G.H.Zhu Novon 13: 423 2003 (syn. E. tangutica Schltr.)

Ochrona

Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową.

Kwiatostan (ang. inflorescence, łac. inflorescentium) – skupienie rozgałęzień pędów, które nie rozwijają się wegetatywnie, a są zakończone kwiatami. W obrębie kwiatostanu zwykle występują liście przykwiatowe – podsadki o uproszczonej budowie, które podpierają kwiatostan. Kwiatostany mogą być ulistnione, jeśli występują liście asymilacyjne. Kwiatostany bezlistne (nagie) występują rzadko.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Przypisy

Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-03].
↑ Epipactis helleborine (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-08-08].
Epipactis helleborine (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-08-08].
Rostafiński Józef, Seidl Olga. Przewodnik do oznaczania roślin. PWRiL, Warszawa, 1973
Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4
Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.

Bibliografia

Činčura František, Viera Feráková, Májovský Jozef, Šomšák Ladislav, Záborský Ján, Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Pospolite rośliny środkowej Europy. PWRiL, Warszawa, 1990. ISBN 83-09-01473-2
Rutkowski Lucjan. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.