Krytyczna analiza dyskursu - Polski Serwis Naukowy

Krytyczna Analiza Dyskursu (ang. critical discourse analysis) to jedna z subdyscyplin językoznawstwa zajmująca się społecznym aspektem funkcjonowania językowego - dyskursem.

Za umowną datę jej powstania uważa się rok 1993. Holenderski badacz Teun van Dijk ogłosił wówczas w piśmie Discourse & Society zbiór artykułów programowych. Obecnie Krytyczna Analiza Dyskursu stała się przedsięwzięciem multidyscyplinarnym łączącym naukowców z wielu krajów (głównie Anglii, Austrii, Danii i Francji), dla których forum wymiany myśli jest właśnie czasopismo Discourse & Society. Takze w Polsce prowadzone sa badania z zakresu Krytycznej Analizy Dyskursu - w Instytucie Lingwistyki Stosowanej UW - Prof. Anna Duszak.

Lingwistyka (językoznawstwo) – dział nauk humanistycznych badający istotę, budowę i rozwój języka. Specjalista w zakresie lingwistyki (językoznawstwa) – językoznawca, inaczej lingwista. Wyróżnia się lingwistykę teoretyczną i stosowaną.

Dania – Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami.

Oddając głos jednemu z głównych przedstawicieli kierunku, angielskiemu lingwiście – Normanowi Fairclough, przez Krytyczną Analizę Dyskursu będziemy rozumieć analizę dyskursu dążącą do systematycznego badania ukrytych relacji przyczynowości i determinowania zachodzących pomiędzy (a) tekstami, zdarzeniami i praktykami dyskursywnymi oraz (b) szerszymi strukturami, relacjami i procesami społecznymi i kulturowymi. KAD dąży do odkrycia, jak praktyki, zdarzenia oraz teksty tego typu powstają i jak są ideologicznie kształtowane przez relacje władzy oraz walki o władzę. Celem KAD jest także demaskowanie, w jaki sposób niejawność powiązań pomiędzy dyskursem i społeczeństwem stanowi sama w sobie czynnik zabezpieczający władzę oraz hegemonię.

Można wyróżnić następujące cechy wspólne dla naukowców pracujących w paradygmacie KAD:

W Oxford English Dictionary paradygmat jest zdefiniowany jako wzorzec lub najogólniejszy model lub jako wzorcowy przykład. Termin ten jest używany w wielu naukach w powyższym sensie, ale dotyczy tylko ich podstawowych założeń.

Austria, Republika Austrii (Österreich ?/i, Republik Österreich ?/i) – państwo położone w Europie Środkowej, federacja dziewięciu krajów związkowych (landów).

KAD jest nauką społeczną, która odrzuca aksjologiczną neutralność prowadzonych przez siebie analiz – równolegle do opisu albo tożsama z nim postępuje działalność odkrywania wzajemnych powiązań praktyk dyskursywnych i władzy.

KAD, wykorzystując jedną z właściwości nauk społecznych, a mianowicie współdeterminację procesu badawczego i przedmiotu badania, jest świadomym narzędziem zmiany społecznej. Poprzez sam opis pewnego zjawiska dokonujemy przemiany kontekstu, w którym ono występuje – tzn. zwracamy na nie uwagę, dokonujemy jego wyrwania z tła, nadajemy mu istotność. Działalność KAD można więc rozpatrywać w kategoriach uświadamiania problemów społecznych i szerzenia o nich wiedzy – oczywiście na miarę możliwości instytucjonalnych, tj. dostępu do kanałów dystrybucji informacji – mediów. Badania KAD mają zastosowanie praktyczne, na przestrzeni ostatniego dziesięciolecia badania naukowców pracujących w paradygmacie KAD były wykorzystywane m.in. w reformie duńskiej edukacji (chodziło tu o zmianę obowiązującego w podręcznikach szkolnych wizerunku emigranta), debacie publicznej w Austrii nad współczesnymi przejawami antysemityzmu etc.

KAD nie zajmuje się czystym opisem języka albo dyskursu i ich właściwościami. Stają się one przedmiotem jej zainteresowania dopiero, kiedy da się określić rodzaj powiązania pomiędzy strukturami tekstu a makro-strukturami społecznymi. Jak pisze Teun van Dijk o dyskursie politycznym: analiza dyskursu politycznego jest poprawna i empirycznie istotna, tylko wtedy, gdy udaje jej się połączyć właściwości struktur dyskursywnych [tekstów – przyp. autora] z właściwościami procesów politycznych. Co więcej, aby dana partia tekstów weszła w zasięg zainteresowania KAD musi ona stanowić wyraz pewnego problemu, kwestii nieobojętnej dla życia społecznego, np.: konfliktu pomiędzy subkulturami społecznymi, który odbija się w tym, jak strony te mówią o sobie i reprezentują siebie w dyskursie.

Bibliografia

Anna Duszak, Norman Fairclough: Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej. Kraków: Universitas, 2008.

Anna Duszak, Julianne House, Łukasz Kumięga: Globalization, Discourse, Media: In a Critical Perspective / Globalisierung, Diskurse, Medien: eine kritische Perspektive. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2010.