Krywań - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy szczytu. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tej nazwy.

Szczyt Krywania

Widok na Krywań

Krywań w "morzu chmur" widziany z grani między Świnicą a Kasprowym Wierchem

Tablica na szczycie Krywania upamiętniająca zdobycie go przez Ľudovíta Štúra

Krzyż na szczycie Krywania – znak niepodległej Słowacji

Krywań na słowackiej monecie 5 eurocentów

Krywań (słow. Kriváň, niem. Krummhorn, Ochsenhorn, węg. Kriván) – wyniosły (2494 m n.p.m.) szczyt w południowo-zachodniej części Tatr Wysokich po stronie słowackiej, o charakterystycznym, zakrzywionym wierzchołku, od którego wziął swoją nazwę (nadal spotykana jest wśród starszych górali wymowa "Krzywań").

Dolina Bielańska (słow. Bielanská dolina) – dolina na południowych stokach Tatr, w Słowacji, płynie nią Bielański Potok. W górnej części dolina ta ma dwa odgałęzienia: Wielki Żleb Krywański i Gronikowski Żleb. Obydwa te odgałęzienia mają charakter żlebu lub głębokiego jaru, również poniżej Trzech Źródeł na pewnym odcinku dolina ma charakter jaru. Od wschodniej strony sąsiaduje z Doliną Koprową, oddzielona od niej grzbietem Wielkiej Palenicy i Główną granią odnogi Krywania, od zachodu jej obramowanie tworzy Pawłowy Grzbiet i morenowy obszar Jam.

Skaldowie – polska grupa rockowa, powstała w Krakowie latem 1965 roku. Założycielami byli bracia: Andrzej Zieliński, Jacek Zieliński oraz Zygmunt Kaczmarski, Janusz Kaczmarski, Feliks Naglicki i Jerzy Fasiński.

Opis szczytu

Zbudowany jest ze skał krystalicznych, głównie z granitów. Położony jest w grani bocznej, na zakończeniu długiej, mającej ok. 10 km grani odchodzącej od głównej grani tatrzańskiej w Cubrynie (Čubrina). Cała odnoga jest nazywana Główną granią odnogi Krywania (Hlavná os hrebeňa Kriváňa). Szczyt Krywania powyżej dna Doliny Koprowej wznosi się na ok. 1400 m i jest to największa deniwelacja (wysokość względna) w całych Tatrach. Północne ściany ramienia Krywania opadają w kierunku Doliny Niewcyrki (Nefcerská dolina). Od strony wschodniej pod ściany Krywania podchodzi Dolina Ważecka (Važecká dolina), w której na wysokości ok. 2013 m n.p.m. znajduje się duży (4,3 ha i ok. 23,0 m głębokości) Zielony Staw Ważecki (Zelené pleso pod Kriváňom). Dawniej na Krywaniu istniały kopalnie zwane Krywańskimi Baniami.

Dolina Ważecka (słow. Važecká dolina, Handelská dolina) – słowacka dolina położona na terenie Tatr Wysokich, wcinająca się w południowo-wschodnie zbocza Krywania (Krivaň, 2494 m n.p.m.).

Dolina Niewcyrka (słow. Nefcerská dolina, Nefcerka, niem. Neftzertal, węg. Nefcer-völgy) – dolina położona w Tatrach Wysokich w Słowacji, jedno z większych (ok. 3 km długości) odgałęzień Doliny Koprowej (Kôprová dolina), uchodzące do jej środkowej części od południowego wschodu.

Topografia

Od masywu Krywania odchodzi 5 grani:

południowa grań – Pawłowy Grzbiet (Pavlov chrbát) – przechodzi przez Krywańską Przełączkę (Daxnerovo sedlo) i Mały Krywań (Malý Kriváň), niżej rozszerza się w grzbiet kończący się rozszerzeniem zwanym Nad Pawłowe.

południowo-zachodnia grań opada dwiema kulminacjami – Wyżnią (Vyšná priehyba) i Niżnią Przehybą (Nižná priehyba), do lesistego Gronika (Grúnik) i Krywańskiej Kopy (Krivánska kopa). Pomiędzy tą granią a Pawłowym Grzbietem znajduje się należący do Doliny Bielańskiej (Belanska dolina) – Wielki Żleb Krywański (Veľký žľab).

krótka zachodnia grań zakończona Małą Krywańska Basztą schodzi do Doliny Koprowej oddzielając od siebie Szkaradny Żleb (Škaredý žľab) i Koryto Krywańskie (Krivánska kotlina).

w kierunku północno-wschodnim od Krywania odchodzi grań, która łączy się w zworniku zwanym Ramię Krywania (Rameno Kriváňa) z Główną granią odnogi Krywania. W tym miejscu grzbiet rozgałęzia się na dwie odnogi: jedna z nich to główny ciąg Głównej grani odnogi Krywania przez przełęcz Szpara dochodzący do Cubryny, druga to Krywańska Grań.

północno-zachodnia Krywańska Grań oddzielająca Dolinę Niewcyrka od Koryta Krywańskiego.

Turystyka

Dla turystyki udostępniono południowy i południowo-zachodni grzebień prowadząc przez nie znakowane szlaki turystyczne. Szlak oznaczony kolorem zielonym poprowadzony jest z z Trzech Źródeł (Tri studničky) zalesionym i porośniętym kosodrzewiną grzbietem południowo-zachodniego ramienia Krywania aż do Gronika. Dalej szlak odchodzi w dół w kierunku Krywańskiego Żlebu, za którym łączy się z oznaczonym kolorem niebieskim szlakiem podchodzącym na Krywań poniżej południowego ramienia szczytu. Dwie połączone trasy prowadzą na sam szczyt przez zbocze Małego Krywania i Krywańską Przełączkę. Szczyt dostępny jest latem. Pokrywa śnieżna utrzymuje się tutaj: do 1000 m – 3 miesiące, do 1500 m – 4 miesiące, do 2000 m – 5 miesięcy, a na szczycie 2494 m nawet 6,5 miesiąca.

Koryto Krywańskie (słow. Krivánska kotlina) – kotlina w słowackich Tatrach. Znajduje się pod Krywaniem, jest lewym odgałęzieniem Doliny Koprowej. Wznosi się wysoko nad jej dnem, ograniczona z dwóch stron przez dwie boczne granie Krywania: Krywańską Grań, która oddziela ją od Doliny Niewcyrki i zach.-pn.-zach. grań Krywania z Małą Krywańską Basztą oddzielającą ją od Szkaradnego Żlebu. Była w górnej części zlodowacona w czasie ostatniego zlodowacenia. W dolnej części spływa nią Krywański Potok.

Liptów (słow. Liptov, łac. Liptovium, niem. Liptau, węg. Liptó) - kraina historyczna (dawny komitat, żupa) w dawnych północnych (tzw. Górnych) Węgrzech i jednocześnie region, zajmujący środkowo-północną część obecnej Słowacji, w dorzeczu górnego Wagu.

Panorama widokowa z Krywania jest bardzo rozległa, szczyt ten posiada też największą w całych Tatrach wysokość względną nad położona pod nim doliną (Dolina Koprowa leży 1300 m niżej). Jeden z turystów w XIX w. pisał: "Mało jest widoków równych co do straszności przyrody".

Tatry Wysokie (słow. Vysoké Tatry, niem. Hohe Tatra, węg. Magas-Tátra) – najwyższa część Tatr o charakterze alpejskim, rozciągająca się pomiędzy Tatrami Zachodnimi od strony zachodniej oraz Tatrami Bielskimi od strony północno-wschodniej. W linii prostej odległość między granicznymi przełęczami wynosi ok. 16,5 km, zaś ściśle wzdłuż grani ok. 26 km. Tatry Wysokie zajmują obszar około 340 km² (czyli nieco mniej niż Tatry Zachodnie), z czego większość (260 km²) znajduje się na Słowacji.

Rozdroże przy Jamskim Stawie (słow. Rázcestie pri Jamskom plese) – rozdroże szlaków turystycznych przy Jamskim Stawie. Znajduje się w lesie, na wielkim morenowym obszarze zwanym Jamami. Przebiega tutaj Magistrala Tatrzańska, od której odgałęzia się szlak na Krywań. Do Jamskiego Stawu przez mostek na dopływie Wielkiego Złomiskowego Potoku jest stąd 10 min.

Historia

Krywań aż do 1793 r. uważany był za najwyższy szczyt Tatr. Pierwsze wejścia miały miejsce już w 1761 i 1770 r., ale nieznane są nazwiska zdobywców. Najprawdopodobniej były to osoby związane z wydobyciem złota lub antymonitu, których kopalnie istniały na zboczach Krywania już w XV wieku (aż do wysokości 2100 m). W pełni odnotowano dopiero wejście Andreasa Jonasa Czirbesza z przewodnikami z 4 sierpnia 1772 r. Wiadomo także o zdobyciu Krywania przez króla saskiego Fryderyka Augusta II w dniu 4 sierpnia 1840 r. Rok później taternicy węgierscy umieścili na szczycie obelisk, który przetrwał do 1861 r. Zimą jako pierwsi na szczycie stanęli Jakob Horvay i Theodor Wundt w dniu 12 kwietnia 1884. W 1805 r. na szczycie był Stanisław Staszic.

Kazimierz Przerwa-Tetmajer (ur. 12 lutego 1865 w Ludźmierzu , zm. 18 stycznia 1940 w Warszawie) – polski poeta, nowelista, powieściopisarz, przedstawiciel Młodej Polski, brat przyrodni malarza Włodzimierza Tetmajera.

Podhale – kraina historyczno-etnograficzna w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym brzegu Dunajca, poniżej ujścia Białki. Podhale zajmuje środkową część Kotliny Podhala, na południu wkracza w Tatry. W krajobrazie Podhala występują rozległe torfowiska i stożki napływowe. Najważniejsze miejscowości: Nowy Targ (historyczna stolica Podhala), Ludźmierz, Zakopane, Biały Dunajec, Szaflary, Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska, Poronin, Podczerwone, Chochołów, Witów, Koniówka i inne. Południową część Podhala nazywa się czasem "Skalnym Podhalem" – obejmuje ono obszar od Brzegów i Bukowiny po Zakopane, Kościelisko i Witów.

Krywań w kulturze

16 sierpnia 1841 na Krywań weszli słowaccy działacze odrodzenia narodowego Ľudovít Štúr i Michal Miloslav Hodža. Od tego właśnie roku na jego szczyt urządza się patriotyczne "národné výlety", w których najpierw brali udział zwolennicy niepodległości, od nazwiska Štúra nazywani štúrowcami, potem patrioci i twórcy słowackiej kultury. Obecnie organizowane są narodowe wejścia w weekend około 16 sierpnia każdego roku, kiedy na szczyt wchodzi po 500 osób jednocześnie.

Rozdroże w Furkotnej Dolinie (słow. Rázcestie pod Furkotskou dolinou) – rozdroże szlaków turystycznych w Dolinie Furkotnej w słowackich Tatrach Wysokich. Znajduje się na tzw. Wyżnim Podkrywańskim Chodniku – fragmencie Magistrali Tatrzańskiej. Położone jest w górnoreglowym lesie na wysokości 1457 m n.p.m.

Cubryna (słow. Čubrina, 2376 m n.p.m.) – szczyt w głównej grani Tatr, widoczny znad Morskiego Oka na prawo od Hińczowej Przełęczy (2323 m) i Mięguszowieckiego Szczytu Wielkiego. Dalsza część grani to Zadni Mnich oddzielony od Cubryny Przełączką pod Zadnim Mnichem (widok na niego z okolic schroniska nad Morskim Okiem jest zasłonięty przez charakterystyczny wierzchołek Mnicha).

Krywań od 1935 jest narodową górą Słowaków. Szczyt został umieszczony także w hymnie Słowacji, a od 1 stycznia 2009 r. znajduje się na słowackich monetach o nominale 1, 2 i 5 eurocentów. Szczyt występuje często w kulturze ludowej Liptowa i Podhala. W 1967 w słowackiej ankiecie uznany został za najpiękniejszy szczyt Tatr (wg: Józef Nyka. Tatry słowackie. Przewodnik). Kazimierz Przerwa-Tetmajer napisał o górze wiersz (zamieszczony w książce "Na Skalnym Podhalu"), którego słowami śpiewanymi na rzewną nutę żegnano ludzi związanych z Tatrami. W latach 70. pieśń weszła do repertuaru zespołu Skaldowie.

Euro, ευρώ, евро (znak: €, kod ISO 4217: EUR) – europejska waluta wprowadzona w miejsce walut krajowych. Jest prawnym środkiem płatniczym w 16 państwach tworzących strefę euro w Unii Europejskiej - obejmującym ponad 322,5 mln Europejczyków. Waluta euro używana jest także w 11 krajach i terytoriach nienależących do UE (Watykanie, Monako, San Marino, Andorze, Kosowie, Czarnogórze) oraz we francuskich posiadłościach na Atlantyku i Oceanie Indyjskim oraz w brytyjskich bazach wojskowych na Cyprze.

Zielony Staw Ważecki (słow. Zelené pleso Krivánske) – staw położony na wysokości 2017 m n.p.m. w górnych partiach Doliny Ważeckiej, w słowackich Tatrach Wysokich. Pomiary pracowników TANAP-u z lat 60. XX wieku wykazują, że ma on 5,161 ha powierzchni, wymiary 450 × 160 m i głębokość około 23,1 m. Jest największym stawem w Dolinie Ważeckiej, oprócz niego, nieco na południowy zachód od jego brzegów znajduje się dużo mniejszy stawek zwany Małym Stawem Ważeckim. Rejon doliny jest obszarem ochrony ścisłej i do stawu nie prowadzą żadne szlaki turystyczne. Jeszcze na początku lat 70. XX wieku od niebieskiego szlaku na Krywań odchodził żółty nad brzeg stawu, jednak został on zlikwidowany.

Hej Krywaniu, Krywaniu wysoki! Płyną, lecą spod ciebie potoki! Tak się leją moje łzy, jak one, hej łzy moje, łzy niezapłacone... Hej Krywaniu, Krywaniu wysoki! Płyną, lecą nad tobą obłoki! Tak się toczy moja myśl, jak one, hej te myśli, te myśli stracone... Hej Krywaniu, Krywaniu wysoki! Idzie od cię szum lasów głęboki, a mojemu idzie żal kochaniu, hej Krywaniu, Krywaniu, Krywaniu!...

Szlaki turystyczne

Czas przejścia podany na podstawie mapy Tatry Wysokie słowackie i polskie.

Obelisk (łac. obeliscus, gr. obeliskos - rożen, słup) - pomnik w formie wysokiego, smukłego, najczęściej o czworobocznej podstawie, słupa, wykonanego z jednego bloku skalnego. Zakończenie słupa ma formę ostrosłupa, często obitego złotą blachą.

Mały Krywań (słow. Malý Kriváň) – niewybitna kulminacja o wysokości 2334,5 m n.p.m. w południowej grani Krywania, oddzielona od głównego wierzchołka Krywańską Przełączką (Daxnerovo sedlo). Od wierzchołka Małego Krywania odchodzi w kierunku wschodnim niewielka grzęda schodząca do Wielkiego Żlebu Krywańskiego (Veľký žľab).

– niebieski szlak od przystanku autobusowego Biały Wag przy Tatrzańskiej Drodze Młodości, przez Rozdroże przy Jamskim Stawie, Pawłowy Grzbiet i Rozdroże pod Krywaniem na Krywań. Czas przejścia 5 h, ↓ 3:45 h

– od Trzech Źródeł przez Gronik i Rozdroże pod Krywaniem na Krywań od strony południowo-zachodniej. Czas przejścia 4:45 h, ↓ 3:45 h

– od Szczyrbskiego Jeziora (Magistrala Tatrzańska) przez Rozdroże w Furkotnej Dolinie, Rozdroże przy Jamskim Stawie, Pawłowy Grzbiet i Rozdroże pod Krywaniem. Czas przejścia 5:10 h, ↓ 4 h

Przypisy

Witold Henryk Paryski: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Część VIII. Młynicka Przełęcz – Krywań. Warszawa: Sport i Turystyka, 1956.
Národný výstup na Kriváň [dostęp 19.08.2010] (słow.)
Jednodňový národný výstup na Kriváň absolvovalo päťsto turistov [dostęp 19.08.2010]

Bibliografia

Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
Józef Nyka: Tatry słowackie. Przewodnik. Wyd. II. Latchorzew: Wyd. Trawers, 1998. ISBN 83-901580-8-6.
Tatry Wysokie słowackie i polskie. Mapa turystyczna 1:20 000. Warszawa: Wyd. Kartograficzne Polkart Anna Siwicka, 2005/06. ISBN 83-87873-26-8.

Linki zewnętrzne

Krywań w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IV (Kęs – Kutno) z 1883 r.

Krywańska Kopa (słow. Krivánska kopa, 1773 m) – mało wybitny szczyt stanowiący zakończenie Głównej grani odnogi Krywania w słowackich Tatrach Wysokich. Od północno-wschodniej strony Krywańska Kopa sąsiaduje w tej grani z Wyżnią Przehybą (1982 m), szczyty te oddziela płytka przełęcz zwana Krywańską Przehybą (Krivánska priehyba). Wschodnie stoki Krywańskiej Kopy opadają do dolnej części Wielkiego Żlebu Krywańskiego, południowo-zachodnie do Gronikowskiego Żlebu (odgałęzienia Doliny Bielańskiej). Po zachodniej i północnej stronie jej wierzchołka prowadzi zielony szlak turystyczny na Krywań.

Słowacy (Slováci) – naród słowiański, zamieszkujący głównie Słowację – stanowią 86% jej mieszkańców (4,5 mln); mniejszości słowackie zamieszkują także Czechy , Węgry i Polskę (Orawa i Spisz- około 1700 osób). Mówią językiem słowackim. Większość Słowaków jest katolikami, mniejszość stanowią protestanci i grekokatolicy.

Panorama Tatr z Krywania