Kryzys 16 maja 1877 - Polski Serwis Naukowy

Kryzys 16 maja 1877 (fr. Crise du seize mai) był pierwszym, a zarazem najpoważniejszym kryzysem politycznym w historii III Republiki Francuskiej. Jej istotę stanowił spór pomiędzy zwolennikami republiki a rojalistami o przyszły ustrój Francji.

Przebieg

Totalna klęska wojsk francuskich w wojnie w 1870 roku doprowadziła do obalenia dyktatury skompromitowanego cesarza Napoleona III i proklamowania w jej miejsce ustroju republikańskiego. Od samego początku wzbudzało to silny protest ze strony środowisk monarchistycznych, na którego czele stali orleaniści, wspierani przez słabszych legitymistów.

Biała flaga – symbol określony w art. 32 konwencji haskiej z 29 lipca 1899, którym zobowiązane są posługiwać się podczas wojny walczące strony wówczas, kiedy wysyłają w kierunku przeciwnika swoich parlamentariuszy. Białą flagą posługują się także wojska na znak kapitulacji, a także cywilni mieszkańcy miejscowości znajdujących się na linii frontu po to, by zamanifestować, iż w ich domach nie ma ukrytych żołnierzy.

Wojna francusko-pruska 1870-1871 (19 lipca 1870 – 10 maja 1871) – konflikt zbrojny między Francją i Prusami. Bezpośrednią przyczyną była próba osadzenia przez Bismarcka na tronie Hiszpanii pruskiego księcia. Był to książę Leopold von Hohenzollern-Sigmaringen. Natomiast wewnętrznie była wynikiem toczącej się rywalizacji Francji i Prus o dominację w Europie. Wojnę zakończono podpisaniem traktatu pokojowego 10 maja 1871 roku we Frankfurcie.

Orleaniści nie byli zwolennikami pozbawionego władzy cesarza, którego uważali za despotę i uzurpatora. Stojący na ich czele członkowie dynastii Burbonów mieli nadzieję na przywrócenie władzy w ręce swojej rodziny, której ją odebrano w wyniku rewolucji lutowej 1848 roku. Sprzyjała im opinia publiczna: aż do 1876 roku monarchiści dominowali w Zgromadzeniu Narodowym. W 1873 do najwyższego urzędu - stanowiska szefa państwa - doszedł Patrice Mac-Mahon, zdeklarowany rojalista, który otwarcie nawoływał do przywrócenia Burbonom władzy. Mając większość w parlamencie (III Republika nie dawała głowie państwa zbyt rozbudowanych prerogatyw w obawie przed powtórką z 1851 roku) wystarczyło właściwie przełożyć deputowanym odpowiedni wniosek.

Kampania francuska 1940 (niem. kryptonim Fall Gelb), inaczej zwana Bitwą o Francję — była niemiecką ofensywą na Francję połączoną z agresją III Rzeszy na Belgię, Holandię i Luksemburg przy złamaniu neutralności tych państw. Ofensywa rozpoczęta 10 maja 1940 roku kończyła definitywnie okres dziwnej wojny na froncie zachodnim. Niemcom skutecznie udało się zrealizować ideę Blitzkriegu, w konsekwencji Francja skapitulowała 22 czerwca. Kampania była walnym zwycięstwem III Rzeszy nad Francją. Doprowadziła do wyłączenia Francji (wraz z koloniami i marynarką wojenną) - poprzez warunki zawieszenia broni - z koalicji antyniemieckiej, czasowej izolacji Wielkiej Brytanii na kontynencie i oddania zasobów materialnych Francji dla potrzeb gospodarki wojennej III Rzeszy.

Rewolucja lutowa miała miejsce we Francji w 1848 roku. W jej wyniku wprowadzono ustrój republikański na miejsce monarchii lipcowej. Uważana jest za początek tzw. Wiosny Ludów.

Na przeszkodzie stanął jednak główny zainteresowany: hrabia Henryk d'Atrois, który dwukrotnie kategorycznie odrzucał możliwość zrzeknięcia się białej flagi, która we Francji nie obowiązywała od 1830, a co do której było wiadomo, że Francuzi jej nie zaakceptują. W ten sposób szansa na szybką restaurację monarchii została zaprzepaszczona, co pozwoliło republikanom doprowadzić do uchwalenia w 1875 konstytucyjnych praw, które uprawomocniły panujący ustrój i utrudniły jego obalenie. Ponadto wprowadzały również instytucję Senatu jako wyższej izby parlamentu. Jednocześnie monarchiści notorycznie tracili poparcie. W wyborach z 1876 utrzymali mikroskopijną większość w Senacie (151 miejsc do 149 dla dotychczasowej opozycji), natomiast republikanie do reszty zdominowali izbę niższą.

II Cesarstwo Francuskie – przez pierwszych osiem lat swego panowania cesarz Napoleon III rządził bardzo autorytarnie. Reżim swej władzy oparł na wojsku, policji, administracji i Kościele katolickim. Zmniejszone zostały uprawnienia Senatu i Rady Stanu, a opozycja republikańska i socjalistyczna poddane zostały represjom oraz osłabione aresztowaniami i banicją swych przywódców. Ograniczone zostały dotychczasowe republikańskie prawa obywatelskie, wprowadzono na powrót cenzurę publikacji i widowisk, zakaz strajków, do 1864 r. zakaz zrzeszania się robotników, rozwiązana została Gwardia Narodowa, usunięto symbole republikańskie.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

W tej sytuacji w maju 1877 roku prezydent Mac-Mahon usunął z urzędu premiera Jules'a Simon, w jego miejsce wstawiając księcia Alberta de Broglie, protegowanego orleanistów. Posunięcie to, jawnie lekceważące wolę wyborców, wzbudziło oburzenie republikanów, którzy 16 maja odmówili poparcia budowy nowego rządu. Tym samym Mac-Mahon zmuszony został rozwiązać parlament i rozpisać nowe wybory. Te przyniosły orleanistom kolejną, jeszcze bardziej dotkliwą klęskę: przypadło im tylko 11 miejsc, najmniej spośród wszystkich ugrupowań, które dostały się do Zgromadzenia. Jedyną liczącą się rojalistyczną siłą stawali się teraz bonapartyści. Ostatecznie Mac-Mahon, pod presją Léona Gambetty, zaakceptował Jules'a Dufaure na stanowisku szefa rządu, zobowiązał się również szanować prawa konstytucyjne III Republiki i nie rozwiązywać parlamentu w razie nienadzwyczajnych okoliczności. Ostatecznie ustąpił ze stanowiska w 1879, trzy lata przed przepisowym końcem swojej kadencji.
Charles André Joseph Marie de Gaulle ?/i [ʃaʀl ɑ̃ˈdʀe ʒoˈzɛf maˈʀi dəˈgol] (ur. 22 listopada 1890 w Lille, zm. 9 listopada 1970 w Colombey-les-Deux-Églises) – francuski polityk i teoretyk wojskowości, w czasie II wojny światowej stał na czele emigracyjnego rządu Francji, kontynuującego walkę z Niemcami hitlerowskimi. W latach 1959-1969 był prezydentem Francji i twórcą nowej konstytucji ustanawiającej półprezydencki system rządów. Przed II wojną światową był znany głównie jako propagator idei masowego użycia broni pancernej. Napisał kilka książek. Człowiek Roku 1958 według magazynu Time.

Burbonowie (fr. Bourbon, hiszp. Borbón) – dynastia królów francuskich, hiszpańskich, Neapolu z Sycylią, panujących też w Parmie i Luksemburgu, odgałęzienie Kapetyngów, panująca we Francji w latach 1589-1830, z przerwą w okresie rewolucji francuskiej i napoleońskim. Obecnie francuska linia Burbonów wygasła, a istnieje dalej młodsza linia - Burbonów-Orleańskich oraz hiszpańska linia Burbonów.

Efekty

Kryzys 1877 stanowił pierwszą próbę trwałości demokracji młodej republiki, z której ta wyszła zwycięsko. Do samego jej końca kolejni prezydenci pozostawali raczej na marginesie polityki, pozbawieni realnych możliwości wpływania na bieżące wydarzenia polityczne. Stan ten przerwała epoka rządu Vichy, zaś kolejna - czwarta już - republika powróciła do sprawdzonego, choć wysoce niestabilnego modelu. Prezydenci Francji powrócili na pierwszy plan dopiero w 1958 roku, kiedy to Charles de Gaulle zainicjował utworzenie ustroju o charakterze semiprezydenckim, który funkcjonuje po dziś dzień.
Zgromadzenie Narodowe we Francji (fr. Assemblée nationale) – we Francji, stanowi obecnie izbę niższą Parlamentu Francji, i wybierane jest na 5 lat w dwóch turach wyborów powszechnych, bezpośrednich i większościowych. Drugą izbą jest Senat, wybierany przez kolegium elektorów.

Orleanizm – doktryna polityczna ukształtowana w latach 1830-1848, ale posiadająca korzenie głębiej – już w epoce Ludwika XIV. Pośrednio była ona skutkiem konfliktu między królem Ludwikiem XIV, a jego młodszym bratem Filipem Orleańskim.