Krzesiwo - Polski Serwis Naukowy

Krzesiwo współczesne – stylizowane na wczesnośredniowieczne krzesiwo kabłąkowe

Krzesiwa

Krzesiwo – historycznie, narzędzie do rozniecania ognia powszechnie stosowane przed wynalezieniem zapałek. Był to podłużny kawałek żelaza, grubości ok. 0,5 cm, długości 4 – 15 cm, przeważnie łukowato wygięty, którym uderzano o krzemień (czyli tzw. skałkę w taki sposób, aby powstające przy tym iskry padały na kawałeczek hubki, która ulegała zapłonowi; wtedy dorzucano do niej materiał łatwopalny, np. drewno i węgiel. Z danych etnograficznych wiemy, iż przybory służące do rozniecania ognia noszono w woreczkach, najczęściej w okolicy pasa biodrowego.

Zamek skałkowy to zamek ręcznej broni palnej odprzodowej, potocznie nazywanej flintą, od ang. flint – krzemień, w którym zapalenie prochu na panewce następuje od iskier powstałych przy uderzeniu skałki (krzemienia) zamocowanej w szczękach kurka o krzesiwo (płytkę metalową) przymocowane z prawej strony broni. Po naciśnięciu spustu broni, kurek ze skałką opadał na krzesiwo. Iskry padały na panewkę z prochem zapalając go. Płomień z panewki poprzez otwór zapałowy z boku lufy dostawał się do komory powodując zapłon ładunku prochowego. Zamek skałkowy wynaleziony został ok. 1570 roku, a rozpowszechnił w drugiej połowie XVII w., wypierając wcześniej stosowane zamki lontowe i kołowe. Zastąpienie pirytu stosowanego w zamku kołowym krzemieniem pozwoliło na uproszczenie i potanienie konstrukcji, a przy tym znaczne uproszczenie obsługi broni. Zamek skałkowy stosowany był powszechnie od końca XVII do połowy XIX. Zastąpiono go zamkiem kapiszonowym, a następnie bronią odtylcową.

Hartowanie – rodzaj obróbki cieplnej materiału prowadzący do zwiększenia jego twardości i wytrzymałości, jak również podniesienia granicy plastyczności i sprężystości.

Obecnie krzesiwami są też np. elementy zapewniające wytworzenie iskry w zapalniczkach, na które składają się ryflowane, hartowane, stalowe kółka, którymi pociera się kamienie do zapalniczek, czy też elementy (wykonane z materiałów o podobnych właściwościach jak te stosowane w kamieniach do zapalniczki) służące do ręcznego krzesania ognia poprzez pocieranie kawałkiem twardej stali czy kamieniem w warunkach polowych (rozpalanie ognia bez użycia zapałek czy zapalniczki, stosowane w survivalu).

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Birka – średniowieczne miasto, faktoria handlowa wikingów położone na terenie dzisiejszej Szwecji, na wyspie Birka (Björkö) we wschodniej części jeziora Melar, na zachód od Sztokholmu. Osada zajmowała ok. 12 ha powierzchni i była obwiedziona od strony lądu kamiennym murem. Obok, na skalistym wyniesieniu, znajdował się obronny gródek, którego początki sięgały V wieku – okresu wędrówek ludów. Rozwijało się od początku IX wieku do 970. W IX-X wieku główny ośrodek handlowy Północnej Europy, rozległe kontakty handlowe obejmowały między innymi Fryzję, Saksonię, Bizancjum, Persję a nawet Chiny. Już w IX wieku bito w Birce własną monetę, naśladując monety angielskie i karolińskie. Po zniszczeniu miasta, uchodźcy z Birka założyli istniejące do dziś Sigtuna.

Typy krzesiw występujące na terenie Polski

Na terenie Polski spotykamy cztery główne typy krzesiw: iglicowe, sztabkowe, ogniwkowe i dwukabłąkowe. Krzesiwa typu sztabkowego (zwane także trapezowatymi lub „krzesiwami polskimi”) i iglicowego (które w świetle przeprowadzonych badań są najprawdopodobniej importami z terenów Skandynawii) nie występują lub nie są charakterystyczne w materiale zabytkowym znalezionym na terenie Polski we wczesnym średniowieczu. Są one typowe dla okresów wcześniejszych, tj. dla okresu wpływów rzymskich (m.in. kultura przeworska).

Stal – stop żelaza z węglem plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,06%, co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali stopowych zawartość węgla może być dużo wyższa). Węgiel w stali najczęściej występuje w postaci perlitu płytkowego. Niekiedy jednak, szczególnie przy większych zawartościach węgla cementyt, występuje w postaci kulkowej w otoczeniu ziaren ferrytu.

Kamień do zapalniczki – rodzaj krzesiwa wykonany, przeważnie w formie krótkiego walca, ze spieku metalicznego posiadającego cechy piroforyczne. Pierwowzorami kamieni do zapalniczki były tworzywa metaliczne wynalezione przez Welsbacha zawierające drobno sproszkowane żelazo i pierwiastek z grupy lantanowców – cer.

Chronologia i pochodzenie krzesiw wczesnośredniowiecznych

Krzesiwa wczesnośredniowieczne znajdowane na terenach Polski zawierają się w okresie od wiek X do wiek XIV w. Analogiczne zabytki spotykane są na terenie wszystkich sąsiadujących państw. Najstarsze, pewne znaleziska krzesiw tego typu znane są z terenów Danii. Jednym ze stanowisk, gdzie znaleziono krzesiwa tego typu, jest Birka. Upadek tego stanowiska datowany jest na schyłek X wieku. Może to sugerować, iż zabytki te mają swoją genezę na terenach skandynawskich.

Dania – Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami.

Iskra - odmiana wyładowania elektrycznego w atmosferze lub innym gazie o podobnym ciśnieniu lub cieczy. Iskra elektryczna od łuku elektrycznego różni się dużym oporem elektrycznym kanału przewodzącego. Ze względu na własności fizyczne iskrę elektryczną można podzielić na:

Skłaniać może nas do tego fakt, iż B. A. Kolčin badający stanowisko na terenie Nowogrodu, z analogicznymi do znalezionych w Polsce krzesiwami ogniwkowymi (znaleziono tam 76 sztuk), najwcześniejsze z nich datuje na sam początek XIII wieku, a najnowsze na wiek XV. Krzesiwa dwukabłąkowe datuje się jako trochę wcześniejsze niż ogniwkowe. Z tego wynika, iż krzesiwa na terenie Nowogrodu pojawiły się zdecydowanie później niż na terenie Polski. Aby dokonać pełnej analizy należałoby stwierdzić, jak datuje się znaleziska na terenie Wielkopolski i Pomorza, ogólnie rzecz biorąc na pozostałych obszarach Polski tj. na południu, zachodzie i północy.

Hubka – materiał łatwopalny produkowany z huby rosnącej na drzewach buka, jodły i brzozy. Produkowano ją mocząc w saletrze i odwarze z popiołu drzewnego, następnie miażdżąc i susząc. Otrzymany proszek był łatwopalny i używano go do rozpalania ognia krzesiwem. Czasem stosowano go jako środek domowy do tamowania niewielkich krwotoków. Mylona z czyrem.

Zapalniczka – mały przenośny przedmiot służący do wytwarzania ognia, najczęściej w celu zapalenia papierosa lub cygara. Składają się z korpusu (zazwyczaj metalowego lub plastikowego) wypełnionego palną substancją, oraz mechanizmu zapalającego i wydmuchującego płomień. Zapalniczki różnią się od zapałek tym, że przeznaczone są do wielokrotnego użytku. Wyjątkiem jest tzw. wieczna zapałka, która łączy cechy obu przedmiotów.

Przypisy

Zobacz także Zamek skałkowy
M. Gradowski 1985, str. 34-35
T. Dąbrowska 1996, str. 47
W. HOLMQVIST 1979, str. 110
K. MUSIANOWICZ 1969

Linki zewnętrzne

Krzesiwa w okresie od VI do XIII w. na terenie Mazowsza – zawiera m.in. spis literatury na temat krzesiw