Ksenolit - Polski Serwis Naukowy

Ksenolit – fragment skały (porwak) różniący się od skały wulkanicznej, w której się znajduje. Najczęściej jest to fragment wyrwany przez magmę ze skał otaczających (porwak wulkaniczny), lub jego pozostałość.

Ksenolity występują zarówno w skałach głębinowych jak i wylewnych. Ksenolity dają niekiedy informację o skałach głęboko zalegających, lub płytkich skałach osłony intruzji, przez które przebijała się magma.

Wskutek działania wysokiej temperatury i związków chemicznych w niej zawartych ksenolity ulegają przeobrażeniu (metamorfizm kontaktowy). Mogą ulegać częściowej asymilacji. Gdy oddziaływanie jest słabe lub krótkotrwałe (np. podczas wybuchu wulkanu) to porwaki są tylko nadtopione na krawędziach, gdy dłuższe, to tracą spoistość i rozpływają się w pojedyncze minerały skupione w ciemne smugi zwane szlirami. Z ksenolitów powstają ksenolityty.

Jerzmanice - Zdrój (dawniej: niem. Bad Hermsdorf) - wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie złotoryjskim, w gminie Złotoryja, na Pogórzu Kaczawskim w Sudetach.

Pomnik przyrody – termin ten został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody.

Nazewnictwo

Istnieją niewielkie różnice pomiędzy znaczeniem słów ksenolit i porwak wulkaniczny. Ten pierwszy oznacza ogólnie enklawę w skałach wulkanicznych, wyróżniającą się składem lub genezą od ciała wulkanicznego otaczającego, natomiast porwak wulkaniczny oznacza konkretnie fragment obcego pochodzenia (który się wyróżnia przynajmniej pod względem genezy, jest więc ksenolitem).

Lawa – ciekły produkt działalności wulkanicznej, składający się głównie ze stopionych tlenków krzemu, żelaza, sodu, potasu, wapnia i innych metali. Ma podobny skład jak magma, z której stopienia powstaje, ale jest zubożona o składniki lotne.

Metamorfizm kontaktowy - zjawiska o charakterze lokalnym, zachodzące na kontakcie intruzji magmowej ze skałami osłaniającymi. Gdy zmiany zachodzą pod wpływem wysokiej temperatury pochodzącej z magmy wówczas nazywamy zjawisko metamorfizmem termicznym, drugi rodzaj zmian związany jest z metasomatozą ściśle związaną z procesami hydrotermalnymi i pneumatolitycznymi. Ten rodzaj metamorfizmu wiąże się z ochładzaniem brzeżnych części intruzji i zazębianiem jej ze skałą otaczająca poprzez powstanie licznych apofiz oraz żył; powiązane z powstawaniem niewielkich i mało licznych kontaktowych migmatytów. Zachodzi on przy stosunkowo wysokich temperaturach (400-800 oC), oraz przy stosunkowo niskich ciśnieniach 0,1-0,3 GPa.

Ksenolitami w języku polskim nazywa się praktycznie jedynie fragmenty obce występujące w skałach magmowych. W wielu innych językach jest podobnie, przy czym ze względu na brak terminów rozróżniających polskie pojęcia porwak tektoniczny i porwak lodowcowy (jako kra lodowcowa, w odróżnieniu od eratyka – głazu narzutowego), termin ksenolit jest niekiedy używany również dla tych ostatnich (szczególnie porwaków w skałach osadowych); używa się także terminu ksenolit dla określenia p. tektonicznego i p. lodowcowego w tłumaczeniach z języka polskiego, więc finalnie termin ten może oznaczać niekiedy dowolny porwak.

Piaskowiec to średnioziarnista, zwięzła skała osadowa powstała w wyniku scementowania ziaren kwarcu, skaleni, miki oraz okruchów innych skał i minerałów o średnicy 0,063-2 mm za pomocą spoiwa ilastego, krzemionkowego, wapiennego (kalcytowego, dolomitowego) lub żelazistego. Przyjmuje różne zabarwienia od szarego po żółte, czerwone i białe.

Porwak tektoniczny – fragment skały (porwak) oderwany od masywu macierzystego i przemieszczony do innego środowiska w wyniku ruchów tektonicznych (szczególnie w wyniku nasuwania płaszczowin). W przypadku większych rozmiarów, może przybierać formę łuski tektonicznej.

Odsłonięcia skał z porwakami wulkanicznymi w Polsce

Ksenolity (lub ich pozostałości w postaci szlir) są bardzo popularnymi składnikami wielu skał magmowych. Można je znaleźć szczególnie często na płaszczyznach skał używanych jako materiał budowlany wykładzinowy. W terenie szczególnie wartościowe są miejsca charakteryzujące się występowaniem wyjątkowo wielu lub wyjątkowego rodzaju ksenolitów.

Intruzja (z łac. intrusus = wepchnięty) – ciało skalne powstałe z zastygłej w głębi skorupy ziemskiej magmy, która wdarła się pomiędzy starsze utwory skalne. Magma unosi się w płytsze rejony skorupy ziemskiej w postaci diapiru, wciskając się pomiędzy skały otoczenia. Diapiry docierające w bezpośrednie sąsiedztwo powierzchni ziemi dają początek zjawiskom wulkanicznym, jednak większość takich ciał skalnych, na skutek powolnego schładzania, zastyga pomiędzy 5. a 30. kilometrem pod powierzchnią, tworząc ciała skalne określane jako plutony. Ich forma, wielkość i stosunek do skał otoczenia pozwala wyróżnić następujące typy intruzji:

Skały są to duże skupiska minerałów jednorodnych lub różnorodnych. Ze względu na sposób powstania wyróżnia się skały magmowe, osadowe i przeobrażone (metamorficzne)

odkrywki w pobliżu Jerzmanic-Zdroju (wulkanity Wilczej Góry) ze skamieniałościami

odsłonięcie geologiczne w Łupkach – dawny kamieniołom bazaltu, w którym tkwią porwaki porfirowe (pomnik przyrody nieożywionej, nr rejestru 203/776), porwaki piaskowcowe w lawach bazaltowych Góry Zamkowej we Wleniu

Maciejowa (Jelenia Góra) – porwaki granitowe w skałach bazaltowych

Zobacz też

porwak – inne rodzaje

Bibliografia

Ryka W., Maliszewska A., Słownik Petrograficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1991 (wyd. II popr. i uzup.), ISBN 83-220-0406-0

Jaroszewski W., Marks L., Radomski A., Słownik geologii dynamicznej, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1985, ISBN 83-220-0196-7

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Ksenolit