Księga Psalmów - Polski Serwis Naukowy

Księga Psalmów [Ps], Psałterz, Psałterz Dawidowy (w średniowiecznej łacinie psalterium od gr. psalterion, z gr. psallo, śpiewać) - wchodzący w skład Biblii (Stary Testament) zbiór 150 utworów poetyckich w języku hebrajskim.

Psalmy są zróżnicowane pod względem gatunkowym: można wyróżnić lamentacje, hymny pochwalne i dziękczynne, psalmy królewskie, dydaktyczne, mądrościowe, prorockie i inne. Psalmy są wybitnym pomnikiem literatury starożytnego Izraela, lecz przede wszystkim stanowią dokument pobożności żydowskiej czasów starożytnych. Chrześcijanie upatrują w wielu psalmach proroctw dotyczących życia i mesjańskiego posłannictwa Jezusa Chrystusa. Psalmy stały się wzorem dla chrześcijańskiej poezji religijnej, były też tłumaczone przez wybitnych poetów.

Psalmy pokutne – grupa psalmów biblijnych, pochodzących z Księgi Psalmów, które już u zarania chrześcijaństwa używane były w liturgii pokutnej i żałobnej.
List do Hebrajczyków [Hbr], List do Żydów [Żyd] - jeden z listów Nowego Testamentu przypisywany początkowo Pawłowi z Tarsu, ale także innym autorom (w tekście nie ma wzmianki o autorstwie). Od drugiego wieku historycy kwestionowali autorstwo Pawła. Teraz prawie wszyscy je odrzucają, dwie podstawowe przyczyny to:

Autorstwo Księgi Psalmów

Zebranie psalmów i autorstwo wielu z nich tradycja żydowska i chrześcijańska przypisywała królowi Dawidowi. Część psalmów zawiera w pierwszym wierszu imiona różnych osób. Są one poprzedzone przyimkiem le (np. leDawid), który interpretowano tradycyjnie jako lamed auctoris tzn. oznaczający autora. O dawnej tradycji świadczy przekład Wulgaty, w którym imiona znalazły się w dopełniaczu (np. "Dawidowy"), mimo że Septuaginta stosowała w tym miejscu celownik.

Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).
Mojżesz (łac. Moyses, hebr. מֹשֶׁה Mosze, arab. موسى, Musa) – postać biblijna, przywódca Izraelitów w okresie ich wyjścia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej. Żył prawdopodobnie w XIII-XII wieku p.n.e. (według Biblii 120 lat). Syn Amrama i Jokebed, brat Aarona i Miriam.

Najwięcej, bo 73 psalmy, ma w tytule imię Dawida. Przekłady starożytne różnią się w stosowaniu imion w tytułach. Septuaginta ma imię Dawida w 84 psalmach, Wulgata w 65, zaś Peszitta w 86. Zbiór psalmów Dawida (Ps 3-41) otwierał Psałterz, dlatego Dawid stał się naturalnie w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej jedynym autorem wszystkich psalmów. Psalm 95 choć nie posiada tytułu oznaczającego autora, został zacytowany w liście do Hebrajczyków (Hbr 4,7) przy użyciu formuły mówiąc przez Dawida. Sobór Trydencki używał określenia Psałterz Dawidowy, które później przyjęło się w literaturze katolickiej.

Prorok Jeremiasz (יִרְמְיָהוּ Yirməyāhū , "niech Jahwe podniesie [z upadku]" lub "Jahwe wywyższa") – prorok, twórca biblijnej księgi Jeremiasza, jest mu przypisywane również autorstwo biblijnych Lamentacji. Zapowiadał spustoszenie Judy i Jerozolimy. Działał 40 lat. Spisywanie swej księgi, w której zawarł napomnienia i groźby dla Izraelitów, zapowiedzi upadku państwa i niewoli oraz proroctwa głoszące oswobodzenie z niewoli i ostateczne zbawienie, zakończył w 585 p.n.e. Był jednym z 4 proroków większych.
Biblia Jakuba Wujka – przekład Biblii na język polski wykonany przez jezuitę, ks. Jakuba Wujka. Dokonano go na zlecenie władz zakonnych, po uzyskaniu odpowiedniej zgody papieża Grzegorza XIII. Jakub Wujek miał dać przekład:

Pozostałe psalmy przypisywano Mojżeszowi (1), Salomonowi (2), Asafowi (13), synom Koracha (2) oraz Hemanowi i Etanowi Ezrahitom (po 1). Przekłady starożytne do autorów wliczały jeszcze Jeremiasza (Ps 137), Aggeusza i Zachariasza (Ps 110-111; 146-148), Ezechiela (Ps 65) i innych.

Współczesna krytyka (M. Dadhood) zwraca uwagę, że starożytna poezja hebrajska i ugarycka używały przyimka le w różnych znaczeniach i psalmy "Dawida" można rozumieć jako psalmy "z cyklu Dawida" lub "mające związek z Dawidem". Współczesna krytyka katolicka (np. Biblia Jerozolimska) stoi na stanowisku, że zbiór Dawidowy ma pewien związek z Dawidem, o którego talencie muzycznym i poetyckim wspominały liczne księgi historyczne Starego Testamentu. Niektóre utwory, np. Psalm 18 są autentyczną modlitwą Dawida.

Dawid (hebr. דָּוִד - Dāwiḏ; arab. داود - Dāʾūd) (ur. ok. 1040 p.n.e. – zm. ok. 970 p.n.e.) – postać biblijna, król Izraela od ok. 1010 p.n.e., poeta. Najmłodszy syn Jessego z Betlejem, ojciec Salomona. Ojciec rodu Dawidytów.
Biblia Jerozolimska (fr. La Bible de Jérusalem) – francuski katolicki przekład Biblii, a jednocześnie nazwa popularnego wydania Biblii w różnych językach.

Liberalni bibliści, przesuwając powstanie Psałterza w późniejsze czasy, odmawiają Dawidowi jakiegokolwiek udziału w autorstwie Psalmów, uważając że nagłówki dodano później w ramach tzw. "dawidyzacji" Psałterza.

Czas powstania

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Obecnie uważa się, że Księga Psalmów powstawała w długim okresie historycznym (między XI,a III w. p.n.e): niektóre są bardzo stare, inne zawierają aluzje do niewoli babilońskiej (np. Ps 137).

Tekst Księgi i jego przekaz

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Psałterz floriański

Księga Psalmów została napisana w całości w języku hebrajskim. Tekst księgi przez setki lat uległ w wielu miejscach skażeniu, dlatego wydania krytyczne korygowane są przy wykorzystaniu starożytnych przekładów. Same przekłady, zarówno starożytne, jak i na języki narodowe miały znaczący wpływ na interpretację i rozpowszechnienie księgi.

Kodeks Leningradzki (Codex Leningradiensis) - najważniejszy rękopis hebrajskiego tekstu Pisma Świętego z około roku 1008. Zawiera tekst masorecki i jest podstawą tłumaczenia tekstu Starego Testamentu na inne języki. Przechowywany jest w Petersburgu (Rosja).
Hallel - psalm 113 (małe) i psalmy 114-118 (duże), które śpiewano podczas wieczerzy paschalnej. Psalmy od 113 do 118 znane w pismach Żydowskich jako "Egipski Hallel". Według Miszny były śpiewane w świątyni lub synagodze podczas Paschy. Pierwsza część to albo Psalm 113 (według szkoły Szammai) albo Psalm 113 i 114 (według szkoły Hillela), była ona śpiewana po drugim kielichu wina podczas Paschy.

Tekst hebrajski

Tekst hebrajski Psalmu 1

Tekst księgi Psalmów, pierwotnie składający się wyłącznie ze spółgłosek, podobnie jak cały hebrajski Stary Testament, został uzupełniony o samogłoski między VI a XI wiekiem n.e. przez żydowskich uczonych, masoretów (tekst masorecki, TM). Współczesny tekst krytyczny Księgi Psalmów pochodzi najczęściej z Biblia Hebraica Stuttgartensia, za której podstawę posłużył hebrajski Kodeks Leningradzki z XI wieku. Tekst masorecki podlegał rozbieżnym ocenom, jego jakość krytykowali m.in. B. Duhm i H. Gunkel, choć miał też zdecydowanych zwolenników (B. Eerdmans, W. E. Barnes). Odkrycia manuskryptów w Qumran i studia porównawcze języków semickich pozwoliły na poprawienie TM w zakresie samogłosek, natomiast tekst spółgłoskowy pozostał prawie niezmieniony.

Mikołaj Gomółka (Gomulka, Gomolca), ur. ok. 1535 w Radoszkach pod Sandomierzem, zm. po 30 kwietnia 1591, najprawdopodobniej 5 marca 1609 w Jazłowcu – polski kompozytor renesansowy.
Psałterz Gallikański (łac. Psalterium Gallicanum), łaciński przekład biblijnej Księgi Psalmów z przełomu II i III wieku, włączony do Wulgaty i używany w Kościele katolickim do połowy XX wieku.

Przekłady starożytne

Warto zobaczyć: Septuaginta, Wulgata, Psałterz Gallikański

Polskie przekłady Psalmów

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Księgi Psalmów w Biblii Gdańskiej

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Psałterza Dawidów Jana Kochanowskiego

Osobny artykuł: Polskie przekłady Psalmów.

W literaturze polskiej oprócz przekładów dokonywanych łącznie z całą Biblią wielkie znaczenie miały przekłady tej jednej księgi, które wchodziły w skład psałterzy i modlitewników.

Pomazaniec, Namaszczony, Mesjasz (hebr. מָשִׁיחַ), Chrystus (gr. χριστός), pot. Wybraniec – przydomek biblijny oznaczający osobę namaszczoną (pomazaną) olejem.
Tanach (hebr. תנ״ך) to skrót określający Biblię Hebrajską, utworzony od początkowych liter trzech części Pisma: Tora ("Prawo"), Newiim ("Prorocy"), Ketuwim ("Pisma"). Kanon Biblii Hebrajskiej stanowią 24 księgi:

Jeszcze w okresie przed wynalezieniem druku powstały Psałterz Kingi (XIII w.), Psałterz floriański (zwany też Psałterzem królowej Jadwigi) (XIV w.) i Psałterz puławski (XV w.)

Stałe miejsce w historii literatury polskiej przyniosła Psalmom poetycka parafraza: Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego (1579), do którego Mikołaj Gomółka skomponował muzykę - Melodie na psałterz polski. Późniejszą próbą parafrazy był Trybut należyty wdzięczności wszystkiego dobrego dawcy Panu i Bogu albo Psalmodia polska Wespazjana Kochowskiego (1693).

Chasydyzm (hebr. חסידות Chasidut, liczba mnoga chasidim – pobożni, bogobojni, czyści, uczniowie cadyków) – żydowski ruch religijny lub pobożnościowy o charakterze mistycznym, powstały w łonie judaizmu. Występował w historii w trzech odmianach, a mianowicie:
Ezechiel – (hebr. יחזקאל, Jechezkel, Bóg umacnia) – jeden z "proroków większych" Starego Testamentu, jeden z proroków Islamu, autor biblijnej Księgi Ezechiela.

W 1806 Franciszek Karpiński, opierając się częściowo na tekście Kochanowskiego, przygotował przekład używany powszechnie w liturgii katolickiej, np. w śpiewanych Nieszporach.

W drugiej połowie XX wieku, wraz z powstaniem tłumaczeń całej Biblii (Biblia Tysiąclecia i Biblia Warszawska), coraz częściej zaczęły być używane teksty Psalmów z tych Biblii. Powstawały też przekłady poetyckie, z których najbardziej znane zostały przetłumaczone przez Leopolda Staffa (1937), Romana Brandstaettera (1968) i Czesława Miłosza (1979).

Czesław Miłosz (ur. 30 czerwca 1911 w Szetejniach, zm. 14 sierpnia 2004 w Krakowie) – polski prawnik i dyplomata, poeta, prozaik, eseista, historyk literatury, tłumacz; w latach 1951–1989 na emigracji, do 1960 we Francji, następnie w Stanach Zjednoczonych; w Polsce do 1980 obłożony cenzurą; laureat Neustadt International Prize for Literature (1978) i Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1980); profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley i Uniwersytetu Harvarda; w 1993 powrócił do kraju, członek Polskiej Akademii Umiejętności, Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, kawaler Orderu Orła Białego; pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce; brat Andrzeja.
Doksologia (gr. doxa - "chwała", logos - "słowo") – pojęcie oznaczające formuły liturgiczne, które głoszą chwałę Boga, Jego wielkość i moc, ujawniającą się w tym, czego dokonał i czego nadal dokonuje dla człowieka, potwierdzane przez zgromadzenie wiernych aklamacją Amen.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)