Księstwo siewierskie - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy księstwa siewierskiego. Zapoznaj się również z: Siewierszczyzna na Rusi).

Księstwo siewierskie (łac. Ducatus Severiensis; nazwa użyta po raz pierwszy w 1341 roku) - od XIV wieku księstwo we władaniu Piastów: opolsko - raciborskich, bytomskich i cieszyńskich, zależnych od państwa czeskiego. W latach 1443 - 1790 samodzielne księstwo, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi byli kolejni biskupi krakowscy.

Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ur. ok. 1599 w Czarncy, zm. 16 lutego 1665 w Sokołówce) – polski dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski od 1652, starosta kowelski od 1655, regimentarz od 1656, wojewoda ruski od 1657, starosta tykociński od 1659, wojewoda kijowski od 1664, hetman polny koronny w 1665. Właściciel dóbr tykocińskich nadanych mu za zasługi na rzecz ojczyzny. Najbardziej znany z prowadzenia wojny partyzanckiej przeciw wojskom Karola X Gustawa w czasie potopu szwedzkiego, choć miał też poważny wkład w pacyfikację powstania Chmielnickiego i w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667.
Głogówek, (dodatkowa nazwa w j. niem. Oberglogau, cz. Horní Hlohov, łac. Glogovia minor) – miasto w Polsce położone w województwie opolskim, w powiecie prudnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Głogówek. Leży nad rzeką Osobłogą. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do dawnego województwa opolskiego.

Rys historyczny

Samo użycie określenia księstwo przypada na czas władania Piastów śląskich. Wcześniej bowiem jeszcze, książę dzielnicy krakowskiej, Kazimierz II Sprawiedliwy, po zdobyciu władzy w 1177, podarował Mieszkowi Plątonogiemu, księciu raciborskiemu, Siewierz wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską – w odpłacie za wsparcie go w wewnątrzdynastycznych walkach o władzę w Krakowie.

Mieszko I Plątonogi (ur. 1131-1146, zm. 16 maja 1211) – od 1163 formalny współrządca Śląska, od 1173 książę raciborski, od 1177 bytomski i oświęcimski, od 1202 opolski, od 1210 krakowski.
Bytom (niem. Beuthen in Oberschlesien skrót Beuthen O.S., czes. Bitom, łac. Bithomia, Bethania, śląs. Bytůń) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, na Wyżynie Śląskiej, w centrum konurbacji śląskiej.

Po przejściu we władanie przez dynastię Piastów, początkowo jako kasztelania, ziemia ta była własnością najpierw linii opolsko-raciborskiej. Następnie, od 1281, władanie przejęli Piastowie bytomsko-kozielscy, a od 1337 cieszyńscy. Po raz pierwszy użycie określenia 'księstwo' w odniesieniu do tych terenów datowane jest na rok 1341.

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Zamek w Siewierzu – początkowo w Siewierzu będącym od XIII wieku siedzibą kasztelanii mieściła się warownia siedziba kasztelana prawdopodobnie usytuowana przy osadzie położonej wokół zachowanego do dziś romańskiego kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela (obecnie cmentarz parafialny przy drodze szybkiego ruchu na Katowice). Znane są imiona dwóch pierwszych kasztelanów, byli to Jaksa i Wawrzyniec.

Historia księstwa, jako księstwa biskupiego – rozpoczyna się w pewnym sensie 30 grudnia 1443, gdy od Wacława I cieszyńskiego odkupione zostało za 6 tysięcy grzywien przez biskupa krakowskiego, Zbigniewa Oleśnickiego. Dobra miały przejść we władanie biskupa 1 stycznia następnego roku po uiszczeniu ostatniej raty (procedury w imieniu biskupa krakowskiego dokonał na zamku Lipowiec Jan Długosz), jednak wystąpili przeciwko temu bracia księcia oraz sympatyzujący z husytami: Bolko V Husyta, książę głogówecki oraz pochodzący z bocznej linii dynastii Przemyślidów, Mikołaj V Karniowski. Najdłużej walczył Bolko, pokój podpisany został dopiero w 1453, Mikołaj podpisał rozejm w maju 1444 roku.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.
Zbigniew Oleśnicki herbu Dębno (ur. 5 grudnia 1389 w Siennie – zm. 1 kwietnia 1455 w Sandomierzu) – biskup krakowski w latach 1423-1455, od 1449 pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka.

Po zakończeniu sporu w 1453 miasto Siewierz i zamek stały się siedzibą biskupów krakowskich pełniących tutaj rolę książąt siewierskich. Jako pierwszy formalnego tytułu księcia siewierskiego zaczął używać w 1484 biskup Jan Rzeszowski. Ziemie księstwa były suwerenne terytorialnie i jurysdykcyjnie. Pewna, niejednoznaczna zależność od Rzeczypospolitej wynikała z uwagi na osobę króla, zatwierdzającego kandydaturę na kościelny urząd biskupa krakowskiego. Jednak nie stanowiło to w żaden sposób rozciągnięcia jurysdykcji prawnej Rzeczypospolitej nad księstwem siewierskim, gdyż biskupi krakowscy w Siewierzu występowali nie jako najwyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej, tylko jako książęta siewierscy - prawni następcy i kontynuatorzy władzy księcia cieszyńsko - siewierskiego Wacława I i jego poprzedników. Księstwo miało własną gospodarkę, skarb, wojsko oraz surowe prawa z przywilejem katowskim włącznie, co odzwierciedla powiedzenie Kradnij, zabijaj, ale Siewierz omijaj. Nie biło ono jednak swojej monety, a tzw. "dukaty siewierskie" wybite zostały w celach pamiątkowych już po likwidacji księstwa.

Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Sapieha herbu Lis, oficjalnie Adam Stefan Sapieha (urodzony 14 maja 1867 w Krasiczynie, zmarły 23 lipca 1951 w Krakowie) – arcybiskup metropolita krakowski, kardynał, książę siewierski, senator I kadencji w II Rzeczypospolitej Polskiej. Przez historyków uznawany za jedną z czołowych postaci w dziejach Kościoła polskiego I połowy XX wieku. Nazywany Księciem Niezłomnym.
Sejm Czteroletni (Sejm Wielki) – sejm zwołany 6 października 1788 za zgodą cesarzowej Rosji Katarzyny II w Warszawie, obradujący do 29 maja 1792 pod węzłem konfederacji pod laską marszałka konfederacji koronnej Stanisława Małachowskiego i marszałka konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego Kazimierza Nestora Sapiehy mający na celu, w zamyśle organizatorów, przywrócenie pełnej suwerenności i przyśpieszenie rozwoju gospodarczego Rzeczypospolitej. Od grudnia 1790 obradował w podwojonym składzie. Wliczając króla i senatorów na Sejmie Czteroletnim obradowały łącznie 483 osoby.

W czasie potopu szwedzkiego księstwo nominalnie pozostawało neutralne, jednak na zamku przebywały oddziały hetmana Stefana Czarnieckiego, co skłoniło Szwedów do jego zajęcia.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował księstwo siewierskie oficjalnie inkorporując je do Rzeczypospolitej.

Herb księstwa siewierskiego z czasów Kajetana Sołtyka nad wejściem do kościoła św. Macieja w Siewierzu

W 1795 roku po trzecim rozbiorze polskim ziemie dawnego księstwa siewierskiego (oraz inne sąsiednie ziemie małopolskie po rzekę Białą Przemszę) znalazły się w granicach Prus i zostały wcielone do prowincji śląskiej pod nazwą Nowy Śląsk.

Nowy Śląsk (niem. Neuschlesien) była to prowincja pruska (odrębna jednostka administracyjna, która jednak nie była położona na terenie historycznego Śląska) istniejąca w latach 1795-1806, utworzona ze skrawka byłego województwa krakowskiego. Są to okręgi: Siewierza, Pilicy i Lelowa ze stolicą w Żarkach, anektowane przez Prusy w III rozbiorze Polski.
Kazimierz II Sprawiedliwy (ur. 1138, zapewne przed 28 października, zm. 5 maja 1194 w Krakowie) – książę wiślicki w latach 1166-1173, książę sandomierski od 1173, od 1177 książę krakowski (z włączonym do księstwa do 1182 Kaliszem i Gnieznem), od 1186 książę mazowiecki i kujawski (możliwe, że Kujawy otrzymał dopiero syn Kazimierza – Leszek Biały w 1199)[potrzebne źródło]. Syn Bolesława III Krzywoustego z rodu Piastów. Przydomek: "Sprawiedliwy" nie jest mu współczesny, pojawił się dopiero w XVI wieku.

Jean Lannes, marszałek Francji i napoleoński książę siewierski

W 1807 Napoleon Bonaparte restytuował księstwo siewierskie i łącząc go z dominium olkuskim w księstwo olkusko-siewierskie oddał swemu marszałkowi J. Lannesowi, księciu Montebello. Po kongresie wiedeńskim Siewierz znalazł się w granicach Królestwa Kongresowego.

Państwo Muszyńskie (starostwo muszyńskie), zwane też kluczem muszyńskim, kresem biskupim państwa, kresem muszyńskim lub Biskupszczyzną – historyczne latyfundium w powiecie nowosądeckim przy granicy ze Słowacją (niegdyś zwaną Górnymi Węgrami), z centrum administracyjnym w Muszynie, o obszarze ok. 450 km², dysponujące własną administracją, sądownictwem i wojskiem, istniejące od XIII wieku do 1781 roku.
Przemyślidzi (czes. Přemyslovci) - czeska dynastia wywodząca się od legendarnego Przemysła, męża Libuszy. Panowała w Czechach od czasów Borzywoja, który ok. roku 871 przyjął chrzest. Główna linia wygasła w 1306 roku wraz ze śmiercią Wacława III. Boczna linia zapoczątkowana przez Mikołaja I (nieślubny syn Przemysła Ottokara II) panowała w księstwach śląskich (opawskim, karniowskim i raciborskim) między 1269 a 1521.

Teren księstwa siewierskiego kojarzony jest często z późniejszym Zagłębiem Dąbrowskim, choć nie ma między nimi żadnej bezpośredniej więzi historyczno-administracyjnej. Jednak obecne obszary głównych miast zagłębiowskich: Sosnowca, Będzina i Dąbrowy Górniczej leżą częściowo, a obszar Czeladzi i Wojkowic w całości na terytorium dawnego księstwa siewierskiego. Częste lecz nieprawdziwe twierdzenia, czyniące z księstwa siewierskiego protoplastę Zagłębia Dąbrowskiego, wymagają jednak wyjaśnienia, iż większość terenu samej Dąbrowy Górniczej (podobnie jak większa część Sosnowca i Będzina) nigdy do tego księstwa nie należała, zaś samo pojęcie Zagłębia Dąbrowskiego powstało dopiero kilkadziesiąt lat po likwidacji księstwa.

Jan Długosz herbu Wieniawa (łac. Ioannes Dlugossius; ur. 1 grudnia 1415 w Brzeźnicy, zm. 19 maja 1480 w Krakowie) – polski historyk, twórca jednego z najwybitniejszych dzieł średniowiecznej historiografii europejskiej, duchowny, geograf, dyplomata; wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka.
Księstwem określa się państwo, którego panujący monarcha nosi tytuł księcia lub księżnej. Określenie pojawiło się w średniowieczu. Księstwem określano także dzielnicę państwa podporządkowaną władcy zwierzchniemu (seniorowi).

Na mocy reskryptu cesarza Austrii Franciszka I Józefa, biskupi krakowscy w XIX w. utrzymali tytuł książęcy. Tytułu tego używali aż do czasów po II wojnie światowej. Jako ostatni używał go książę kardynał Adam Sapieha (zm. w 1951).

Dawna granica księstwa siewierskiego na tle granic państw zaborczych

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

Czy wiesz że...? beta

Siewierz – miasto w Zagłębiu Dąbrowskim, w woj. śląskim, w powiecie będzińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Siewierz. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. katowickiego.

Piastowie – pierwsza historyczna dynastia panująca w Polsce od ok. 960 do 1370 roku. Za jej protoplastę uchodzi na półlegendarny Piast, syn Chościska, rataj spod Gniezna. Syn Piasta, Siemowit, (IX wiek) został księciem Polan. Pierwszym władcą z dynastii Piastów, którego historyczność nie jest kwestionowana, był Mieszko I (zm. 992), prawnuk Siemowita.

Sławkowski klucz dóbr biskupich (łac.: clavis Slavcoviensis, niem.: Herrschaft Sławków, po polsku zwany również biskupim "starostwem sławkowskim") stanowił od XIII do XVIII wieku wydzielony administracyjnie z województwa krakowskiego obszar miasta Sławkowa oraz kilkunastu wsi należących do biskupów krakowskich, usytuowanych częściowo na obszarze obecnych miast Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno i Mysłowice oraz powiatów olkuskiego, chrzanowskiego i bieruńsko-lędzińskiego. Klucz sławkowski był częścią włości biskupich ciągnących się wzdłuż granicy małopolsko-śląskiej od Lipowca do Koziegłów. Graniczył od południa z kluczem lipowieckim, a od zachodu z biskupim księstwem siewierskim. Wbrew niektórym opiniom nie wchodził jednak nigdy w skład tego księstwa, znajdując się do końca epoki przedrozbiorowej w województwie krakowskim. Na mocy przywilejów potwierdzonych po raz pierwszy w 1286 biskupi sprawowali w kluczu półudzielną władzę, łącznie z prawem stanowienia i pobierania podatków oraz władzą sądowniczą. Biskupstwo krakowskie posiadało też pełne prawa do eksploatycji minerałów, udzielało przywilejów na ich poszukiwanie, wydawało ordynacje górnicze, mianowało własne władze i pobierało olborę. Tworząca klucz biskupi jednostka administracyjna nosiła w różnych czasach różne nazwy i powiększała z czasem swój zasięg terytorialny. W XIII wieku poświadczone jest istnienie kasztelanii sławkowskiej (1238), w skład której obok Sławkowa wchodziły osady Jaworzno i Ciężkowice oraz, wzmiankowane w XIV wieku, Jeleń i Strzemieszyce. W 1279 Bolesław Wstydliwy nadał biskupom krakowskim wieś Bolesław, która włączona została w skład klucza. W 1390 biskup Jan Radlica nabył i włączył w obszar klucza wieś Porąbka. W 1391, po otrzymaniu przez biskupa Radlicę w charakterze odszkodowania od księcia raciborskiego Janusza wsi Imielin, Kosztowy i Chełm, weszły one w skład klucza sławkowskiego, stanowiąc odtąd polską enklawę na Śląsku (później przeszły do klucza lipowieckiego). W XIV wieku mówi się o okręgu (districtus), a od pierwszej połowy XV wieku o biskupim "starostwie" sławkowskim. Pierwszym znanym "starostą" sławkowskim był Hinczka z Żarnowca urzędujący w latach 1433 - 1435. Starostwo sławkowskie utrzymało się do 1790, kiedy dobra całego klucza zostały zsekularyzowane i przeszły na własność skarbu państwa. Natomiast struktura organizacyjna samego klucza sławkowskiego istniała jeszcze przez kilka następnych lat, a jego dobra dzierżawione były przez skarb państwa osobom prywatnym do czasu ich rozcięcia granicą prusko-austriacką po trzecim rozbiorze Polski. W 1796 część wsi klucza sławkowskiego razem ze Sławkowem weszła w skład pruskiego Nowego Śląska, natomiast wsie położone na wschodnim brzegu Białej Przemszy w skład Austrii, co przypieczętowało rozpad klucza. Z pozostałości klucza Prusacy utworzyli rządową ekonomię Sławków, wcieloną w Królestwie Polskim w 1816 w skład dóbr górniczych. Ekonomia ta zlikwidowana została w 1866.

Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

Biała Przemsza – rzeka w województwie małopolskim i śląskim, biorąca swój początek na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, o długości 63,9 km i powierzchni zlewni wynoszącej 876,6 km². Rzeka tworzy odnogi, meandry, moczary, niekiedy stawki. Przepływy i stany wód są bardzo stałe.

Jean Lannes, Książę Montebello (ur. 10 kwietnia 1769 w Lectoure (Gers), zm. 31 maja 1809 w Wiedniu) – marszałek cesarstwa od 1804. Był jednym z najbardziej odważnych dowódców Napoleona Napoleona, który sam powiedział o nim „znalazłem go pigmejem, a zostawiłem gigantem". Przyjaciel cesarza, mógł się do niego zwracać "Ty".

Piastowie bytomsko-kozielscy - linia dynastii Piastów śląskich zapoczątkowana przez Kazimierza bytomskiego, panująca w księstwach bytomskim i kozielskim oraz w Siewierzu i Toszku. Ostatnim męskim przedstawicielem rodu był Bolesław bytomski, książę bytomsko-kozielski (zm. 1354 lub 1355), a linia żeńska wygasła na Bolce bytomskiej, najmłodszej córce Bolesława, ok. 1427/8.