Kujawy - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Krajobrazy Kujaw

Pole rzepaku

Jeziora na Kujawach

Kąpielisko Przyjezierze nad jeziorem Ostrowskim

Włocławek

Inowrocław

Stare Miasto w Bydgoszczy

Tężnie w Ciechocinku

Rezerwat przyrody Dziki Ostrów

Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.

Prusy Południowe (niem. Südpreußen) – prowincja Królestwa Prus istniejąca w latach 1793–1807 na części ziem uzyskanych w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej.
Toruń (niem. Thorn, łac. Thorunia, Torunium) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim. Prawobrzeżna część miasta leży na Pomorzu, lewobrzeżna część położona jest na Kujawach. Miasto leży nad Wisłą i Drwęcą. Duży ośrodek gospodarczy, kulturalny i naukowy.

Kujawy leżą niemal w całości na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, zaś południowe fragmenty na terenie województwa wielkopolskiego (fragmenty powiatu kolskiego i konińskiego).

Duże połacie centralnych Kujaw zajmują czarne ziemie – jedne z najbardziej urodzajnych gleb w Polsce. Do bogactw naturalnych należy także sól kamienna, wydobywana w okolicach Inowrocławia i Ciechocinka.

Granice

Historyczne

Kujawy jako region historyczny na północy graniczy z Pomorzem Gdańskim, na zachodzie z Wielkopolską (z Poznańskiem na północy i Kaliskiem na południu), na wschodzie z Mazowszem. Granice Kujaw biegną lewym brzegiem Wisły od ujścia Skrwy na południu po ujście Wdy na północy, ciągną się ku zachodowi do Koronowa i Nakła po Pakość do Noteci, dalej skręcają na zachód od rzeki, przechodzą przez jezioro Trląg, łukiem przecinają lasy strzeleńskie, dochodząc do jeziora Skulskiego i górnej Noteci, obejmują dalej Jezioro Brdowskie, Chodecz i Lubień Kujawski, aby dojść poprzez Skrwę do Wisły.

Łabiszyn (niem. Labischin) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, w północno-wschodniej części Pojezierza Gnieźnieńskiego, będącego subregionem Pojezierza Wielkopolskiego. Przez miasto przypływa rzeka Noteć, która poprzez Kanał Bydgoski łączy się z Brdą. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Łabiszyn. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.
Solec Kujawski (do 1924 Solec; niem. Schulitz) – miasto leżące na Kujawach w centralnej części woj. kujawsko-pomorskiego, w powiecie bydgoskim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Solec Kujawski. Leży na lewym brzegu Wisły w odległości 20 km od Bydgoszczy i 35 km od Torunia. Tereny położone na południe od miasta porasta jeden z największych kompleksów leśnych w Polsce – Puszcza Bydgoska.

W skład Kujaw historycznych wchodzą w całości dwa powiaty grodzkie: Bydgoszcz i Włocławek oraz powiaty ziemskie: aleksandrowski, bydgoski (bez gminy Dąbrowa Chełmińska i fragmentu gminy Koronowo)), inowrocławski (bez terenu położonego na zachód od jezior Pakoskich), radziejowski i włocławski. Fragmenty Kujaw znajdują się także w powiatach: kolskim (okolice Przedcza i Brdowa), konińskim (gmina Wierzbinek, Sompolno, Skulsk), mogileńskim (gmina Strzelno i Jeziora Wielkie), płockim (okolice Nowego Duninowa), toruńskim (gmina Wielka Nieszawka) i żnińskim (okolice Barcina i Łabiszyna). Również lewobrzeżna część Torunia (Podgórz) leży na terenie historycznych Kujaw.

Województwo wielkopolskie – województwo w środkowo-zachodniej Polsce, utworzone w 1999, na Pojezierzu Wielkopolskim i Nizinie Południowowielkopolskiej, w dorzeczu Warty.
Wielkie Księstwo Poznańskie 1815-1848 (dawniej Wielkie Xięstwo Poznańskie, niem. Grossherzogtum Posen, fr. Grand Duché de Posnanie) – autonomiczne księstwo wchodzące w skład Prus (pozostające poza Związkiem Niemieckim) powstałe na mocy kongresu wiedeńskiego, mające zaspokoić narodowe aspiracje wielkopolskich Polaków, wobec odłączenia decyzją kongresu terytorium Wielkopolski od reszty terytorium Księstwa Warszawskiego, które otrzymało status Królestwa Polskiego, państwa konstytucyjnego, związanego jedynie unią personalną z Imperium Rosyjskim. Po powstaniu listopadowym w Królestwie Polskim, popartym przez Poznaniaków, autonomia Księstwa została ograniczona w 1831, a po powstaniach wielkopolskich z 1846 i 1848 całkowicie zniesiona. Administracja pruska zmieniła nazwę na Prowincja Poznańska (Provinz Posen), ale w użyciu społecznym nadal pozostawała nazwa Wielkie Księstwo Poznańskie (choć polskie elity polityczne również używały nowej nazwy), nazwa ta pozostała w pełnej tytulaturze królów Prus, a następnie cesarzy niemieckich aż do abdykacji Wilhelma II.

Niektórzy etnografowie i historycy są skłonni uznać ziemię dobrzyńską i ziemię chełmińską za część regionu kujawskiego.

Etnograficzne w XXI w.

Kujawy etnograficzne zajmują mniejszą powierzchnię niż region poprowadzony według granic historycznych. Wskutek wpływów kulturowych i gospodarczych sąsiednich regionów (Wielkopolska, Mazowsze, Pomorze Gdańskie), wielokrotnej zmiany granic politycznych, germanizacji w XIX w. oraz wymiany ludności, zasięg etnograficzny Kujaw skurczył się od północnego zachodu, południa i wschodu i obejmuje dzisiaj głównie tereny znajdujące się na Równinie Inowrocławskiej i Pojezierzu Kujawskim.

Kcynia (niem. Exin) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kcynia. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.
Szlak bursztynowy – określenie powiązań handlowych pomiędzy europejskimi krajami basenu Morza Śródziemnego a ziemiami leżącymi na południowym wybrzeżu Bałtyku. W znaczeniu węższym jest to przebieg tras zorganizowanych wypraw po bursztyn, nasilonych od I wieku n.e.

Toponimia

Etymologia nazwy Kujawy była w historii różnie wywodzona. Najbardziej prawdopodobny zdaje się być wykład Stanisława Rosponda, który wywodzi nazwę Kujawy od słów kui, kuiati oznaczających wicher i zarówno odmianę terenu równinnego, wydmowego, narażonego na silne jego podmuchy. Etymologia nazwy Kujaw związana jest zatem z fizjografią tej krainy.

Rezerwat przyrody Wójtowski Grąd - leśny rezerwat przyrody o powierzchni 3,52 ha na terenie Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego. Utworzony w 1987 r., chroniący grądy i bory mieszane na wydmowym zboczu rynny jeziornej.
Cło - opłata pobierana przez państwo w związku z przemieszczaniem towarów przez granicę celną (powszechnie stosuje się cła importowe, niemniej w niektórych państwach ocleniu podlega również eksport i tranzyt).

Nazwa Kujawy pojawiła się po raz pierwszy w źródłach pisanych w 1136 r. Wymienia ją Bulla gnieźnieńska wydana przez papieża Innocentego II, biorąca pod opiekę papieską archidiecezję gnieźnieńską. Później nazwa krainy występuje w wielu średniowiecznych dokumentach. Odnotowuje ją również w swoich kronikach mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Grąd – wielogatunkowy las liściasty lub mieszany z przewagą grabu i dębu, niekiedy z domieszką lipy drobnolistnej i szerokolistnej, klonu, jawora i świerku. Posiada bogaty podszyt.

Warunki naturalne

Charakterystyka

Większa część Kujaw stanowi cześć regionu określanego jako Wysoczyzna Kujawska. Jest to płaska lub lekko falista wysoczyzna morenowa o średniej wysokości 100-130 m n.p.m. Miejscami występują wzniesienia morenowe i wały piaszczysto-żwirowe. Pod utworami lodowcowymi występują pokłady soli kamiennej i potasowej, a w warstwach trzeciorzędowych pokłady węgla brunatnego, gliny ceramicznej.

Nieszawa (niem. Nessau) to miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie aleksandrowskim, położone na lewym brzegu Wisły w jej pradolinie, na krańcach Kujaw w połowie drogi między Włocławkiem i Toruniem.
Reforma administracyjna Polski (1975) – reforma zmieniająca podział administracyjny Polski, wraz z którą porzucono trójstopniowy podział administracyjny kraju (województwo – powiat – gmina) i zastąpiono go nowym, dwustopniowym podziałem (województwo – gmina), obowiązującym od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998.

W obrębie Wysoczyzny Kujawskiej wyróżnia się część północną określaną jako Równina Inowrocławska. Ma ona charakter monotonnej równiny o wysokości 75-90 m n.p.m. urozmaiconej niekiedy przez pojedyncze pagórki. Jest to jeden z nielicznych w Polsce przypadków rozległej równiny moreny dennej lodowca. Część druga wysoczyzny, rozciągająca się na południe od linii Radziejów – Brześć Kujawski – Kowal stanowi Pojezierze Kujawskie. Na tym obszarze spotyka się pas wzgórz morenowych związanych z czołową strefą lądolodu. Wzniesienia sięgają tu 100, niekiedy nawet i 140 m n.p.m. Krajobraz urozmaicają dodatkowo głęboko wcięte rynny lodowcowe i zaklęsłości wypełnione jeziorami. Na zachodzie regionu ciąg Gopła i jezior Pakoskich oddziela Wysoczyznę Kujawską od Gnieźnieńskiej.

Klasztor benedyktynów w Mogilnie – kompleks klasztorny powstały w XI wieku, położony nad Jeziorem Mogileńskim. Został ufundowany najprawdopodobniej przez Kazimierza Odnowiciela.
Etnografia – dyscyplina naukowa zajmująca się całościowym opisem i analizą kultur ludowych różnych społeczności i grup etnicznych. Jej zakres obejmuje teorię kultury ludowej jak i badanie poszczególnych jej dziedzin i wytworów materialnych. W zależności od tradycji naukowej, pod pojęciem etnografia rozumie się wszystkie nauki etnologiczne, bądź też jedną z tych nauk.

Północną granicę Kujaw stanowi Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, która na wschód od Nakła rozszerza się w Kotlinę Toruńsko-Bydgoską. W rejonie Bydgoszczy i Koronowa Kujawy Północne obejmują fragment Pojezierza Pomorskiego.

Regiony fizyczno-geograficzne

Kujawy znajdują się w obrębie 9 mezoregionów należących do 3 makroregionów podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie. Większość dzielnicy kujawskiej znajduje się w obrębie makroregionu Pojezierze Wielkopolskie (315.5) – mezoregiony Równina Inowrocławska (315.55) i Pojezierze Kujawskie (315.57). Zachodnie obrzeża Kujaw wchodzą natomiast w skład Pojezierza Gnieźnieńskiego (315.54).

Jezioro Jezuickie - jezioro wytopiskowe, położone w środkowej części województwa kujawsko-pomorskiego, w powiecie bydgoskim i gminie Nowa Wieś Wielka, ok. 3,5 km na południowy wschód od miejscowości Brzoza i 10 km na południe od granic miasta Bydgoszczy. Znajduje się na terenie Obszaru Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej.
Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

Północne obrzeża Kujaw graniczące z Wisłą należą do makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka (315.3) – mezoregiony Kotlina Toruńska (315.35) i Kotlina Płocka (315.36). Z kolei tzw. Kujawy Północne (powiat bydgoski) należą do mezoregionów: Dolina Fordońska (314.83), Wysoczyzna Świecka (314.73) i Dolina Brdy (314.72). Północno-zachodni skraj historycznych Kujaw zajmuje także fragment Pojezierza Krajeńskiego (314.64).

Otłoczyn – wieś w Polsce położona nad Wisłą i jej lewobrzeżnym dopływem rzeką Tążyną w pierwszej strefie klimatycznej Niziny Ciechocińskiej, w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie aleksandrowskim, w gminie Aleksandrów Kujawski. Stworzyła ją potrzeba istnienia usługowego ośrodka związanego z przeprawą przez bród na Wiśle. Powstała na Nizinie zwanej otłoczyny i od niej, zaczęto ją nazywać Otłoczyn. Do jej charakterystycznego wyglądu podobni byli także przemoknięci i otłuczeni podróżni, po pokonaniu Wisły. Udokumentowane istnienie osady już w II wieku przed naszą erą.
Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410, w czasie trwania wielkiej wojny, między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełzskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy [3] i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.

Klimat

Położenie Kujaw na pograniczu Niziny Wielkopolsko- Kujawskiej i Pojezierza Mazurskiego powoduje, iż w regionie tym zaznaczają się wyraźnie cechy przejściowości pomiędzy oddziaływaniem wpływów oceanicznych i kontynentalnych. Cechą charakterystyczną są niskie opady atmosferyczne, nie przekraczające 500 mm, a miejscami sięgające 450 mm. Średnia temperatura roczna (+8,2 st. C) jest nieco wyższa od średniej krajowej. Zimy bywają łagodne z małą i krótkotrwałą pokrywą śnieżną. Klimat cechuje stosunkowo duża liczba dni pogodnych, usłonecznionych. Latem i jesienią przeważają wiatry o kierunku zachodnim i południowo-zachodnim, a zimą wschodnie i północno-wschodnie.

Gleby bielicowe – ubogie gleby z klasy gleb bielicoziemnych, wytworzone na piaskach, zawierające w profilu poziomy diagnostyczne albic i spodic, o budowie profilu Ol-Of-Oh-AEes-Bh-Bfe-C.
Ols torfowcowy (Sphagno squarrosi-Alnetum) - zespół leśny, w którym dominuje brzoza omszona lub olsza, natomiast w runie bardzo charakterystyczny jest znaczny udział torfowców, szczególnie torfowca nastroszonego (Sphagnum squarrosum).

Gleby

Kujawy stanowią teren o glebach na ogół dobrych. Największą powierzchnię zajmują gleby płowe i brunatne. Urodzajne czarne ziemie zajmują ok. jednej trzeciej powierzchni regionu i występują głównie na Równinie Inowrocławskiej (na północ od Inowrocławia oraz okolice Radziejowa). Miejscami występują torfy, gliny oraz gleby piaszczyste. Najsłabsze gleby występują w pasie nadwiślańskim oraz w powiecie bydgoskim.

Barcin (niem. Bartschin) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie żnińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Barcin. Nad Notecią, 35 km od Bydgoszczy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.
Bartłomiej z Bydgoszczy (ur. ok. 1480 r. w Bydgoszczy - zm. 1548 w Poznaniu) - bernardyn (przed wstąpieniem do klasztoru w 1500 r. nosił imię Stanisław), przez całe swe życie związany z Bydgoszczą.

Hydrografia

Sieć rzeczna na Kujawach jest uboga. Charakterystyczna jest dysproporcja pomiędzy dużą arterią wodną, jaką stanowi Wisła, a ubogą siecią drobnych cieków, z których wiele funkcjonuje okresowo. Na taki stan rzeczy składają się: wyjątkowo niska suma rocznych opadów atmosferycznych oraz rzeźba geologiczna terenu, która sprzyja dużym stratom wody wskutek parowania. Większość Kujaw należy do dorzecza Wisły, lecz w zachodniej części regionu przebiega dział wodny oddzielający go od dorzecza Odry. Z większych rzek oprócz Wisły znaczenie żeglowne odgrywają rzeki: Noteć, Zgłowiączka i Brda.

Brdów (lit. Brduvas, ros. Брдов)– wieś, dawniej miasto w Polsce, położona na krańcach województwa wielkopolskiego, w powiecie kolskim, w gminie Babiak, na Pojezierzu Kujawskim, nad Jeziorem Brdowskim. Do roku 1870 Brdów posiadał prawa miejskie. Miejscowość liczy około 1000 mieszkańców, jest lokalnym ośrodkiem kultu religijnego, znajduje się tu kościół i klasztor oo. paulinów pw. św. Wojciecha i sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej.
Klasztor franciszkanów w Pakości – klasztor franciszkanów, wchodzący w skład prowincji wielkopolskiej, na terenie archidiecezji gnieźnieńskiej, w Pakości w województwie kujawsko-pomorskim.

Na terenie Kujaw występuje blisko 600 jezior o powierzchni większej od 1 ha, które zajmują rynny oraz oczka polodowcowe. Największe z nich to: Gopło (2150 ha), Jeziora Pakoskie (750 ha) Głuszyńskie (625 ha), Chodeckie, Modzerowskie, Borzymowskie, Rakutowskie (414 ha), Jezuickie (146 ha).

W przeszłości duże znaczenie komunikacyjne posiadało jezioro Gopło. Według Jana Długosza w czasach historycznych istniało połączenie Gopła z Wartą, a także z Wisłą przez Kanał Bachorze i Zgłowiączkę. Warunkiem tych połączeń był wyższy poziom wody w jeziorze o ok. 3 m. W okresie historycznym na terenie Kujaw istniały także rozległe bagna, m.in. nad Bachorzą, Notecią, koło Dziemian, w źródliskach Zielonej, Ostrowskiego i Gąskiego Błota, w źródliskach Tążyny i szereg innych. W wyniku prac melioracyjnych przeprowadzonych w XIX wieku oraz budowy kanałów (Bydgoski, Górnonotecki) nastąpiło obniżenie poziomu wód podziemnych o ok. 2 m.

Węgiel brunatny to skała osadowa pochodzenia organicznego roślinnego powstała w neogenie, w erze kenozoicznej ze szczątków roślin obumarłych bez dostępu powietrza. Zawartość węgla 62-75%. Często stosowany jako paliwo. Jego wartość opałowa waha się od 7,5 do 21 MJ/kg. Węgiel brunatny jest nieodnawialnym źródłem energii.
Kruszwica (niem. Kruschwitz) – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie inowrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kruszwica. Jest położone na Pojezierzu Gnieźnieńskim, w pobliżu północnego bieguna jeziora Gopło, w miejscu wypływania z niego rzeki Noteci. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Lasy

Centralna, rolnicza część Kujaw jest jednym z najmniej zalesionych regionów kraju (obecnie lasy to 15% powierzchni). Większe kompleksy leśne otaczają region od północy (Puszcza Bydgoska, Lasy Gostynińsko-Włocławskie) i od południa (Lasy Mirachowskie).

Już w XIV wieku okolice Kruszwicy i Strzelna miały charakter bezleśnej, moczarowej równiny; lasy i bagna stanowiły wtedy 62% ogólnej powierzchni Kujaw. W XVI wieku było to 48%, a w XVIII już tylko 37%. Proces ten pogłębiał się w XIX wieku. Dotyczy to zwłaszcza środkowej i południowej części Kujaw wschodnich.

Władysław (Włodko) Biały (Gniewkowski) (ur. pomiędzy 1327 a 1333, zmarł 29 lutego 1388) – książę gniewkowski w latach 1347/1350-1363/1364 (ostateczna rezygnacja w 1377). Ostatni przedstawiciel Piastów kujawskich.
Powstanie wielkopolskie – zbrojne wystąpienie polskich mieszkańców Wielkopolski przeciwko państwu niemieckiemu wkrótce po zakończeniu I wojny światowej. Polacy domagali się powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, która w tym czasie umacniała swą niepodległość.

Ochrona przyrody

Na terenie Kujaw (w granicach historycznych) znajduje się w całości Nadgoplański Park Tysiąclecia chroniący ekosystem jeziora Gopło. Ponadto w skład regionu wchodzą fragmenty dwóch parków krajobrazowych: Gostynińsko-Włocławskiego oraz Nadwiślańskiego. Cenne przyrodniczo obszary chronione są również w obszarach chronionego krajobrazu: Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej, Wydm śródlądowych na południe od Torunia, Łąk Nadnoteckich, Lasów Balczewskich, Lasów Miradzkich, Jeziora Głuszyńskiego, Jeziora Modzerowskiego, Północnego Pasa Rekreacyjnego miasta Bydgoszczy, Zalewu Koronowskiego oraz Rynny Jezior Byszewskich. W skład listy zatwierdzonych rezerwatów przyrody wchodzi: 10 leśnych, 4 ornitologiczne, 2 florystyczne, 1 słonoroślowy i 1 geomorfologiczny.

Albert Abraham Michelson (ur. 19 grudnia 1852 Strzelno, Kujawy, zm. 9 maja 1931 Pasadena, Kalifornia, USA) – amerykański fizyk polskiego pochodzenia, laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizyki w 1907 r. za konstrukcję interferometru.
Władysław[1] I Łokietek (ur. między 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261 [2], zm. 2 marca 1333, Kraków) – książę na Kujawach Brzeskich i Dobrzyniu 1267-1275 (pod opieką matki), udzielne rządy razem z braćmi 1275-1288, książę brzeski i sieradzki 1288-1300, książę sandomierski 1289-1292, 1292-1300 lennik Wacława II, regent w księstwie dobrzyńskim 1293-1295, książę łęczycki 1294-1300, książę wielkopolski i pomorski 1296-1300, na wygnaniu w latach 1300-1304, od 1304 w Wiślicy, od 1305 ponownie w Sandomierzu, Sieradzu, Łęczycy i Brześciu, od 1306 w Krakowie i zwierzchnictwo nad księstwami: inowrocławskim i dobrzyńskim, 1306-1308/9 na Pomorzu, od 1314 w Wielkopolsce, od 1320 król Polski, od 1327 zamiana Sieradza i Łęczycy na Inowrocław i Dobrzyń, w 1329 utrata ziemi dobrzyńskiej, w 1332 utrata Kujaw.

Lista rezerwatów przyrody:

leśne

Różanna Dęby – 200-letnia świetlista dąbrowa w gminie Koronowo

Augustowo – ols porzeczkowy i ols torfowcowy położony w gminie Dobrcz

Ostrów koło Pszczółczyna – grąd niski dębowo-grabowy nad Notecią w okolicy Łabiszyna

Dziki Ostrów – dąbrowa świetlista na ostrowie leśnym łąk nadnoteckich koło Brzozy Bydgoskiej

Łażyn – 150-letni bór sosnowy w Puszczy Bydgoskiej

Mierucinek – grąd dębowy w gminie Dąbrowa

Dębice – fitocenozy leśne zarostowe i łąkowe w okolicy Michelina

Wójtowski Grąd – grądy i bory mieszane na wydmowym zboczu rynny jeziornej w Lasach Gostynińsko-Włocławskich

Olszyny Rakutowskie – olsy i łęgi jesionowo-olszowe w gminie Kowal

Grodno – jezioro Grodno wraz z naturalnymi zbiorowiskami leśnymi, położony w gminie Baruchowo między Kowalem, a Lubieniem

florystyczne

Tarkowo – bór świeży ze stanowiskiem kserotermicznej wiśni karłowatej, położony na południowym skraju Puszczy Bydgoskiej

Rejna – stanowisko wiśni karłowatej w Lasach Balczewskich

ornitologiczne

Balczewo – chroni miejsca lęgowe i żerowiska ptaków błotnych i wodnych w gminie Dąbrowa Biskupia

Czapliniec Ostrowo – chroni miejsca lęgowe czapli siwej nad jeziorem Ostrowskim w Lasach Miradzkich

Jezioro Rakutowskie – ochrona jeziora i jego otoczenia w Lasach Gostynińsko-Włocławskich

Jazy – chroni miejsca lęgowe czapli siwej w Lasach Gostynińsko-Włocławskich

słonoroślowy

Ciechocinek – ochrona bogatego zespołu słonorośli przy tężniach w Ciechocinku

geomorfologiczny

Gościąż – położony w Lasach Gostynińsko-Włocławskich

Na Kujawach znajdują się ponadto obszary chronione w sieci Natura 2000. Są to:

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.
Zbrachlin – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie aleksandrowskim, w gminie Waganiec. W Zbrachlinie znajduje się Zespół Szkół imienia Ignacego Jana Paderewskiego, kościół pod wezwaniem świętego Wojciecha. Dyrektorem szkoły jest Violetta Smulska, a proboszczem kościoła ks. Henryk Chabasiński.

Obszary specjalnej ochrony ptaków:

Dolina Dolnej Wisły (obszar Natura 2000)

Ostoja Nadgoplańska

Błota Rakutowskie

Obszary mające znaczenie dla Wspólnoty:

Jezioro Gopło

Solecka Dolina Wisły

Dybowska Dolina Wisły

Nieszawska Dolina Wisły

Włocławska Dolina Wisły

Słone Łąki w Dolinie Zgłowiączki

Błota Kłócieńskie

Ciechocinek

Równina Szubińsko-Łabiszyńska (fragment)

Pojezierze Gnieźnieńskie (fragment)

Lubień Kujawski – miasto w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie włocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Lubień Kujawski położone nad Jeziorem Lubieńskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. włocławskiego. W czasie okupacji hitlerowskiej miasto nosiło nazwę Lubenstadt.
Obszar Chronionego Krajobrazu Wydm Kotliny Toruńsko-Bydgoskiej - obszar chronionego krajobrazu, położony w środkowej części województwa kujawsko-pomorskiego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)