Kultura lateńska - Polski Serwis Naukowy

Wędrówki Celtów

Celtyckie domostwa (rekonstrukcja) z Bundenbach w Niemczech

Kultura lateńska – sama nazwa pochodzi od eponimicznego stanowiska archeologicznego La Tène nad jeziorem Neuchâtel w Szwajcarii, w czasie badań archeologicznych w XIX wieku na tym stanowisku odkryto znaczne ilości zabytków związanych z ludnością celtycką. Archeolodzy terminem La Tène określają zbiór cech kulturowych charakterystycznych dla ludności celtyckiej, jednak kultura lateńska nie jest jednoznacznie tożsama z kulturą Celtów, gdyż niektóre grupy ludności celtyckiej znalazły się poza oddziaływaniem kultury lateńskiej (badania językowe). Kultura lateńska wykrystalizowała się na miejscowym podłożu kultury halsztackiej.

Galacja (gr. Galatike, łac. Gallograecia) – w starożytności kraina w centralnej Azji Mniejszej, położona wokół dzisiejszej Ankary, nazwana tak przez Rzymian od nazwy Galatów przybyłych w ten rejon w III w. p.n.e. Przybyłymi był odłam celtyckiej armii Brennusa, która splądrowała w roku 279 p.n.e. Macedonię, Tesalię i Epir. Po klęsce zadanej Celtom w bitwie pod Lizymachią przez Antygona Gonatasa część wojowników z rodzinami (ok. 20 tys. ludzi) przeprawiła się do Azji Mniejszej. W 275 r. p.n.e. Antioch I Soter w wyniku zwycięskiej bitwy zepchnął Galatów na tereny, na których powstanie Galacja.
Kultura przeworska – kultura archeologiczna epoki żelaza rozwijająca się między III w. p.n.e. a V w. n.e. na terenach obecnej Polski oraz Zakarpacia. Dawniej zwana kulturą wenedzką lub grupą przeworską kultury grobów jamowych. Kultura przeworska zastąpiła na znacznej części swojego terytorium wcześniejszą kulturę pomorską.

Chronologia, geneza i zanik

Pierwszą chronologię kultury lateńskiej wypracował Otto Tischler; wydzielił on trzy okresy: La Tène I, II, III; badania opierały się na zmienności fibul. Najstarszymi fibulami są te z nóżką odgiętą do tyłu i nie połączoną z kabłączkiem. Fibule środkowolateńskie posiadają nóżkę połączoną z kabłąkiem lecz wyraźnie wyodrębnioną, fibule późnolateńskie zaś posiadają nóżkę połączoną z kabłąkiem i tworzącą z nią jednolite obramowanie. Chronologia według P. Reinecke'go: La Tène A (500 p.n.e. - 400 p.n.e.), La Tène B (400 p.n.e. - 300 p.n.e.) i La Tène D (100 p.n.e. - 0) . Chronologia obecnie stosowana LT A (480 p.n.e. - 420 p.n.e.), LT B 1 (420 p.n.e. - 330 p.n.e.), LT B 2 (330 p.n.e. - 260/250 p.n.e.), LT C 1 (260/250 p.n.e. - 220 p.n.e.), LT C 2 (220 p.n.e. - 120 p.n.e.), LT D (120 p.n.e. - przełom er). Kultura lateńska powstaje na podłożu inwentarza typowego dla schyłkowego okresu kultury halsztackiej, zanika wraz z ekspansją Rzymu.

Okres lateński – okres w pradziejach Europy Środkowej i Zachodniej trwający od 400 p.n.e. do początku naszej ery. Nazwa okresu pochodzi od stanowiska archeologicznego w La Tène. W tym czasie Europa znajdowała się pod kulturowymi wpływami stylu lateńskiego wywodzącymi się z obszarów zamieszkanych przez Celtów. Kultura lateńska powstała jako kontynuatorka zespołu zachodniohalsztackich grup kulturowych. Na jej peryferiach rozwijały się odmiany kultury lateńskiej: celtycko-iliryjska, celtycko-tracka i celtycko-germańska. Kolonizacja celtycka objęła również ziemie Europy Środkowo-Wschodniej; Czechy, gdzie osiedlili się Bojowie, Morawy (Wolkowie), Słowacja (Kotynowie, Anartowie) Górny i Dolny Śląsk, część Małopolski (Anartowie).
Fibula – ozdobna, metalowa zapinka do spinania szat, funkcją i kształtem zbliżona do współczesnej agrafki, używana w Europie od późnej epoki brązu (około 1500 p.n.e.) aż do średniowiecza. Nazwę tę rozciągano również na wszystkie brosze, zamki do pasków, sprzączki do pasków i opasek na włosy itp. Fibule spełniały również rolę guzików.

Podział okresu lateńskiego

Obszar występowania i kontekst kulturowy

Celtycka szklana bransoleta i pierścień, Trepcza nad Sanem

Kultura lateńska początkowo zajmowała obszar górnego Dunaju. Około V w. p.n.e. ludność celtycka rozpoczęła ekspansję na różne obszary Europy (ma to zapewne związek z demokracją wojenną wymuszającą kolejne wyprawy wojenne w czasie których dochodziło do zasiedlania opanowanych obszarów). Doszło wtedy do opanowania terenów współczesnej Francji, Hiszpanii, Brytanii. Około 400 p.n.e. zasiedlono północną Italię, a w 390 p.n.e. Celtowie złupili Rzym. W IV i III w. p.n.e. formy celtyckie pojawiają się w środkowej Europie.

Fortyfikacja (z łac. fortificatio – umocnienie) – zespół obiektów wojskowych w postaci odpowiednich budowli i urządzeń, przeznaczonych do prowadzenia działań obronnych.
Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

W latach 280-279 p.n.e. Celtowie atakują Macedonię, Tesalię i Epir, 278-277 p.n.e. przekraczają cieśninę Bosfor i zakładają państwo Galatów. Kultura lateńska współwystępuje z Republiką Rzymską, państwami greckimi, kulturą jastorfską, kulturą puchowską i kulturą przeworską.

Trepcza – wieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok, położona nad Sanoczkiem uchodzącym z lewego brzegu do Sanu. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.
Aleksander Krawczuk (ur. 7 czerwca 1922 w Krakowie) – polski historyk starożytności i eseista, profesor UJ, były minister kultury, poseł na Sejm I i II kadencji.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)

Czy wiesz że...? beta

Epir (grecki Ήπειρος, co po polsku oznacza kontynet lub wnętrze dużego lądu) – górzysta kraina położona w północno-zachodniej części Grecji, nad Morzem Jońskim, na północy graniczy z Albanią, na wschodzie z Tesalią, a na południu z Etolią i Akarnanią. Ponadto istnieje także Epir Północny, czyli zamieszkały przez Albańczykow, Greków i Wołochów obszar, położony po albańskiej stronie granicy.

Archeologiczna kultura jastorfska (nazwa pochodzi od stanowiska w miejscowości Jastorf w Dolnej Saksonii), jest kulturą wczesnej epoki żelaza z okresu przedrzymskiego (od okresu Hallstatt D - do przełomu er). Omawiana jednostka kulturowa została wydzielona ze względu na zanik poprzednich stanowisk związanych z kulturą nordyjską i pojawienie się nowych form, z których najbardziej charakterystyczną są duże stanowiska sepulkralne (cmentarzyska) rozdzielnopłciowe.

Paul Reinecke (ur. 25 września 1872 - zm. 12 maja 1958) - wielki niemiecki prahistoryk działający w Monachium oraz główny konserwator zabytków tego miasta, twórca aktualnego do dziś systemu chronologii pradziejów dla okresu halsztackiego i lateńskiego.

Esus - bóstwo galijskie. Ze względu na podobieństwo etymologiczne ( ie. esu - dobry, geniusz, pan ?), łączy się Esusa z Ahura Mazdą i z germańskim rodem bogów - Azami. Był przedstawiany jako postawny mężczyzna ścinający drzewo. To bardzo logiczne bo Esusowi sładano ofiarę poprzez wieszanie ofiar na drzewach. Najprawdopodobniej jeden z najważniejszych bogów, łączony w trójcę z Taranisem i Teutatesem.

Demokracja wojenna – jest to okres przejściowy między ustrojem plemiennym a monarchią o charakterze feudalnym. Charakteryzuje się on zwiększoną aktywnością wojenną plemienia. Wyłania się z plemienia tzw. drużyna, czyli grupa ludzi zawodowo zajmująca się walką. Powstaje ona na skutek długotrwałego oddalenia się członków plemienia od swoich dawnych zajęć (rolnictwa, rzemiosła, hodowli). Drużyna wyłania swojego wodza. Początkowo jest on wybierany tylko na okres toczonej walki, jednak wraz ze wzrostem jego autorytetu i czasu oraz liczby toczonych wojen staje on się instytucją stałą. Wódz z czasem przemienia się w księcia, a członkowie drużyny stają się jedynymi pełnoprawnymi członkami plemienia, którzy służą wodzowi. Tak narodziła się monarchia patrymonialna.

Tesalia (gr. Θεσσαλία - trl. Thessalía) - kraina historyczna i region administracyjny współczesnej Grecji położona nad Morzem Egejskim na południe od Macedonii.

Numancja (hiszp. Numantia) – początkowo osada, później starożytne miasto założone przez Arewaków w północno-zachodniej Hiszpanii. Powstało ok. 300 r. p.n.e. na wzgórzu nad rzeką Durius obecnie Duero. Było ważnym punktem oporu Celtyberów przeciwko Rzymianom. O zdobycie miasta toczyła się w latach 143-133 p.n.e. wojna tzw. wojna numantyjska, zakończona przez Scypiona, który doprowadził do odgrodzenia twierdzy od świata zewnętrznego kordonem fortyfikacji a następnie głodem zmusił obrońców Numancji po dziewięciu miesiącach oblężenia do poddania się, później zaś sam ostatecznie zburzył miasto. Numancja została odbudowana przez Oktawiana Augusta, jednakże z czasem nie była już tak ważnym miastem. Ruiny dawnej Numancji i dawnych fortyfikacji zostały odkryte przez wykopaliska archeologiczne w pobliżu dzisiejszej Sorii.