Kultywar - Polski Serwis Naukowy

Kultywar Clematis montana `Rubens`

Kultywar (łac. cultus = uprawny, varietas = odmiana) – wyraźnie odrębna, jednorodna i trwała odmiana uprawna (hodowlana) rośliny wyróżniająca się walorami użytkowymi lub estetycznymi (określoną cechą lub kombinacją cech), uzyskana w wyniku zabiegów hodowlanych (selekcji, krzyżowania, poliploidyzacji, działania mutagenów), ewentualnie odnaleziona w naturze lub uprawie.

Kapusta warzywna lub kapusta ogrodowa (Brassica oleracea L.) – gatunek roślin z rodziny kapustowatych. Jej forma dzika (brzoskiew) rośnie w basenie morza Śródziemnego i Europie Zachodniej po wschodnie wybrzeże Wielkiej Brytanii i Helgoland. Wywodzi się z niej szereg odmian hodowanych, które wskutek selekcji wyraźnie się od siebie różnią. Znane są przykłady hodowli już od czasów starożytnych. Obecnie uprawiana na całym świecie w strefach klimatu umiarkowanego i podzwrotnikowego.

Nazewnictwo (zobacz też: nomenklatura) to zbiór zasad określający reguły nadawania nazw w danej dziedzinie. Umożliwia standaryzację nazw, pozwalając tym samym na łatwe dodawanie nowych elementów do słownika.

Zachowanie walorów (np. pstrego ubarwienia liści, wąskokolumnowego pokroju krzewu, pełnych lub specyficznie ubarwionych kwiatów) u roślin potomnych wymaga z reguły zastosowania rozmnażania wegetatywnego i dlatego większość kultywarów jest klonami. Cechy wyróżniające kultywar zwykle są bowiem rzadko przekazywane potomstwu podczas rozmnażania generatywnego. Specyficzny sposób rozmnażania, umożliwiający przekazanie roślinom potomnym swoistych cech wyróżniających kultywar, jest jego cechą znamienną.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Kalafior (Brassica cretica subsp. botrytis (L.) O. Schwartz.) – podgatunek kapusty kreteńskiej. Jest to roślina jednoroczna należąca do rodziny kapustowatych. Jest najprawdopodobniej mutantem kapusty głowiastej lub brokułu[potrzebne źródło]. Pochodzi z Cypru, dlatego początkowo nazywano go kapustą cypryjską.

Termin stworzony został przez amerykańskiego botanika i ogrodnika Liberty Hyde Baileya.

Kultywar jest podstawową jednostką klasyfikacyjną roślin uprawnych, nie jest natomiast odmianą botaniczną, ani w ogóle jednostką taksonomiczną. W odniesieniu do klasyfikacji botanicznej kultywary stanowią zazwyczaj klony lub czyste samopylne linie form lub odmian, często też mieszańców, podporządkowane gatunkom lub rodzajom (np. Rosa 'Crimson Glory').

Krzyżowanie, hybrydyzacja – proces, w wyniku którego z komórek (zwykle . W zoologii i hodowli zwierząt proces krzyżowania zwierząt spokrewnionych gatunków określany jest mianem bastardyzacji. W szczególnych sytuacjach (w hodowli in vitro lub w wyniku szczepienia) dojść może do powstania mieszańców wegetatywnych, będących mieszaniną komórek lub tkanek pochodzących od różnych taksonów.

Powojnik górski (Clematis montana) – gatunek rośliny z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae Juss.). Pochodzi z obszarów Azji (Chiny, Tajwan, Afganistan, Butan, Indie, Nepal, Pakistan). Jest uprawiany w wielu krajach świata.

Znaczenie terminu jest ograniczone do konsekwencji nomenklatorycznych i nie wiąże się z ochroną prawną.

Podział

Kultywar, który powstał lub utworzony został z roślin typowych dla gatunku jest nazywany odmianą oryginalną, podczas gdy odmiana utworzona w wyniku wyselekcjonowania z odmian już istniejących nazywana jest selekcyjną. Kultywary o podobnych cechach łączone są w grupy kultywarów.

Mieszaniec, inaczej krzyżówka, hybryda, hybryd (łac. hybrida) – osobnik powstały w wyniku skrzyżowania dwóch organizmów rodzicielskich należących do innych ras, odmian, podgatunków, gatunków lub rodzajów. Mieszańce uzyskiwane są na drodze rozmnażania płciowego lub wegetatywnego.

Poliploidalność - występuje, gdy dany organizm ma więcej niż dwa kompletne zestawy chromosomów. Organizm taki nazywa się poliploidalnym, poliploidem lub polieuploidem. Takie zwiększenie ilości zestawów chromosomów dzieje się w trakcie tworzenia gamet, gdy po podziale chromosomów nie nastąpi podział komórki.

Przykład grup kultywarów:

Brassica oleracea grupa Capitata (kapusty głowiaste)

Brassica oleracea grupa Botrytis (kalafiory)

Nazewnictwo

Rośliny będące kultywarami identyfikowane są poprzez unikalne nazwy. Nazewnictwo kultywarów regulowane jest przez Międzynarodowy Kod Nomenklatury Roślin Ozdobnych (ang. International Code of Nomenclature for Cultivated Plants, ICNCP), do którego odnosi się artykuł 28 Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej (zgodnie z tym artykułem nie ma przeciwwskazań dla używania wobec kultywarów także nazw opartych na klasyfikacji botanicznej). Nazwy te rejestrowane są przez Międzynarodową Komisję Rejestracji Kultywarów (ang. International Cultivar Registration Authority) zgodnie z regułami ustalonymi przez Międzynarodowe Towarzystwo Nauk Ogrodniczych (ang. International Society for Horticultural Science).

Klony - zbiór komórek lub organizmów będących swoimi wiernymi kopiami genetycznymi (innymi słowy: mającymi identyczny genotyp). Klony komórek powstają przez podział mitotyczny lub podział prosty (bakterie) jednej komórki (zobacz szczep monokloniczny), a organizmu w wyniku rozmnażania bezpłciowego z jednego organizmu macierzystego.

Kursywa – termin oznaczający używanie znaków pisarskich w postaci pochylonej, przy czym jego stosowanie odnosi się zarówno do pisma ręcznego (także w alfabetach wcześniejszych niż łaciński), jak i pisma maszynowego (czcionka lub font).

Nazwa kultywaru składa się z nazwy botanicznej (nazwa rodzajowa, gatunkowa lub mieszańcowa), po której następuje epitet specyficzny dla kultywaru. Epitet ten zwykle nie jest pisany kursywą w przeciwieństwie do łacińskiej nazwy botanicznej taksonu i wyróżnia się od niej dodatkowo ujęciem w pojedynczy cudzysłów. Epitety kultywarów powstałe przed 1 stycznia 1959 roku pochodzą z łaciny, po tej dacie nazwy kultywarów tworzone są ze słów pochodzących z języków współczesnych (w celu łatwiejszego rozróżnienia nazwy kultywaru od nazwy botanicznej rośliny).

Takson – jednostka taksonomiczna zdefiniowana przez taksonomów w systematyce organizmów jako grupa organizmów (populacja lub grupa populacji) zwykle uznawanych za filogenetycznie spokrewnione, wyróżniających się konkretną cechą różniącą je od innych jednostek taksonomicznych. Takson obejmuje wszystkie zawarte w nim taksony niższego poziomu. Kryterium pokrewieństwa stosowane jest w systemach filogenetycznych, mimo że taksonem w zasadzie może być dowolna grupa organizmów.

Epitet – wyraz (przymiotnik, rzeczownik lub imiesłów) określający przedmiot: "brzydkie kaczątko", "słodki całus" ,"zły bandyta", "wrota piekieł", "tętniące myśli". Jest figurą stylistyczną stosowaną w retoryce i poezji.

Przykład:

Berberis thunbergii ‘Atropurpurea’ – berberys Thunberga o liściach purpurowych

(nazwa zarejestrowana przed 1959 rokiem)

Berberis thunbergii ‘Bonanza Gold’ – berberys Thunberga o liściach złocistych

(nazwa zarejestrowana po 1959 roku)

W przeszłości stosowano także oznaczenie kultywarów skrótem cv. ale obecnie używanie jego jest błędem.

Rodzaj (łac. genus, l.mn. genera) – podstawowa, obowiązkowa kategoria systematyczna obejmująca gatunek lub monofiletyczną grupę gatunków wyróżnionych na podstawie jednej lub więcej cech taksonomicznych. Nazwą rodzaj określany jest też każdy takson w randze rodzaju.

Skrót – skrócony zapis wyrazu lub wyrażenia, zbudowany z jednej lub kilku liter (inna nazwa to: abrewiatura). Skróty zapisuje się stosownie do obowiązujących dla danego języka norm ortograficznych, przyjętych zwyczajowo konwencji pisowni dla konkretnych skrótów (różne znaczenia, wyjątki) lub w sposób swoisty dla skrótów nazw własnych – szczególnie jeśli są to skróty stosowane w odniesieniu do podmiotów gospodarczych i instytucji.

Przypisy

Clive Stace 1993. Taksonomia roślin i biosystematyka. Wydawnictwo naukowe PWN. ISBN 83-01-11251-4
http://ibot.sav.sk/icbn/main.htm International Code of Botanical Nomenclature (Vienna Code), Electronic version, Article 28

Linki zewnętrzne

International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ang.)

Kapusta warzywna głowiasta, popularnie nazywana kapustą głowiastą (Brassica oleracea subsp. capitata (L.) Duchesne) – podgatunek kapusty warzywnej. Jest to roślina dwuletnia należąca do rodziny kapustowatych. Początki uprawy datuje się na pierwsze stulecie przed naszą erą. Znana już w starożytnym Rzymie.

Rośliny uprawne – rośliny, które nie są eksploatowane ze stanowisk dzikich, ale z upraw stworzonych i pielęgnowanych przez człowieka. Pierwsze ślady uprawy roślin pochodzą od ludów pierwotnych, początek kultury rolniczej nastąpił po wcześniejszym okresie zbieractwa. Rośliny uprawne były pierwotnie pozyskiwane ze stanowisk naturalnych i udomowiane. W wyniku trwającej od setek i tysięcy lat uprawy i selekcji powstało wiele odmian i gatunków roślin uprawnych odbiegających w różnym stopniu od form wyjściowych.