Kwarc - Polski Serwis Naukowy

Kwarc (dawniej kwarzec) – minerał z gromady krzemianów.

Nazwa pochodzi:

od starogermańskiego kwarr (quarz) = zgrzyt – tak określali ten minerał niemieccy górnicy,

lub słowiańskiego kwardy = twardy (kwarda = kwarzec),

gr. Krystallos = lód.

Właściwości

Zazwyczaj tworzy kryształy słupkowe wykształcone w postaci heksagonalnego słupa (o sześciobocznym przekroju), zakończonego ścianami romboedrów i podwójnych piramid. Prawidłowo wykształcone kryształy są najczęściej spotykane w geodach, kawernach i szczelinach skalnych, gdzie tworzą szczotki krystaliczne. Oprócz struktury krystalicznej kwarc może tworzyć odmiany ziarniste, skrytokrystaliczne oraz naskorupienia i inkrustacje.
Kwarc jest przezroczysty; może być bezbarwny i może tworzyć wiele barwnych odmian.
Czysty, bezbarwny kwarc nazywany jest kryształem górskim lub skalnym. Samo słowo kryształ pochodzi od greckiego krystallos (dawniej oznaczającego lód), nazwanie w ten sposób kryształu górskiego wiąże się z wyglądem kryształów oraz faktem, iż wydają się one "zimne w dotyku". Wiąże się to z wysokim przewodnictwem cieplnym, dziesięciokrotnie wyższym niż dla wody i zarazem wysoką pojemnością cieplną kwarcu: objętościowe ciepło właściwe jest tylko ok. 2,3 krotnie mniejsze niż analogiczna wielkość dla wody. W starożytnym Rzymie dużych kryształowych kul używano do chłodzenia dłoni.
Kwarc często zawiera inkluzje gazowe, ciekłe oraz stałe.
Inkluzje stałe, spowodowane przez różne minerały powodują zróżnicowanie barwy oraz wywołują ciekawe efekty optyczne, takie jak: asteryzm, iryzacja, opalescencja, awenturyzacja.
Znanych jest około 40 minerałów tworzących wrostki; kwarce zawierające wrostki bywają określane odrębnymi nazwami np. kwarc rutylowy, kwarcowe sokole oko.

Chalcedon to minerał, odmiana skrytokrystalicznej, kwarcowej krzemionki (SiO2) o włóknistej strukturze. Nazwa pochodzi od miasta Chalcedon – położonego nad Bosforem w Azji Mniejszej i dotyczy właściwie tylko mlecznych lub opalizujących okazów. Tworzy wiele barwnych odmian o zastosowaniu gemmologicznym. Minerał pospolity, szeroko rozpowszechniony.
Iryzacja, tęczowanie, w biol. ubarwienie strukturalne (od gr. Iris = tęcza) – to zjawisko optyczne polegające na powstawaniu tęczowych barw w wyniku interferencji światła białego odbitego od przezroczystych lub półprzezroczystych ciał składających się z wielu warstw substancji o różnych własnościach optycznych. Występuje m.in. na powierzchni minerałów, macicy perłowej, plamach cieczy (np. benzyny), bańkach mydlanych a czasem w atmosferze – na chmurach. Bywa też wywoływane sztucznie i wykorzystywane przy produkcji ozdobnych iryzowanych wyrobów szklanych i ceramicznych.

Odmiany kwarcu

I. W zależności od temperatury wyróżniamy:

Kwarc $\alpha$ - kwarc wysokotemperaturowy, heksagonalny, krystalizuje z magmy. Często występuje w postaci podwójnej piramidy heksagonalnej. Po schłodzeniu do temperatury przejścia fazowego w 573 °C przechodzi w formę $\beta$ . Spotyka się jego paramorfozy formy w skałach magmowych.

Kwarc $\beta$ - kwarc niskotemperaturowy, trygonalny, powszechnie występujący na powierzchni Ziemi. Jest trwały w temperaturze do 573 °C. Krystalizuje z par i roztworów wodnych. Najdoskonalsze kryształy tej odmiany spotyka się w próżniach skalnych jako kryształ górski, czy kwarc zadymiony.

Inne, znane modyfikacje krzemionki (SiO2): trydymit, krystobalit, coesyt, stiszowit, lechaterieryt – powstające w specyficznych warunkach, rzadko spotykane, a także: keatyt, moganit – wytwarzane sztucznie (nie występują w przyrodzie; uzyskuje się je wyłącznie drogą syntezy).

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z otoczaków o średnicy większej niż 2 mm – nawet do kilku cm. (W budownictwie żwirem nazywane jest kruszywo naturalne o frakcji do 80 mm.)
Kwarcowe kocie oko – zielonoszara, szara, lub niebieskozielona, szarobrunatna, żółtozielona a nawet biała, nieprzezroczysta odmiana kwarcu, wykazująca optyczny efekt kociego oka w postaci przemieszczającej się (w trakcie obracania kamienia), pasowej migotliwości lub jasnej smugi przypominającej wyglądem źrenicę kociego oka.

II. Kwarc jest minerałem bardzo pospolitym, posiada wiele odmian takich jak:

kwarc makrokrystaliczny:

kryształ górski – przezroczysty,

ametyst – fioletowy,

kwarc różowy,

cytryn – żółty,

kwarc dymny – brązowy,

morion – czarny,

awenturyn – jasnozielony,

kwarc mleczny – biały,

kwarc niebieski – kwarc azurytowy, także: szafirowy, lazurytowy, krokidolitowy,

kwarc zielony,

prasiolit,

krystobalit;

migotliwe odmiany kwarcu – obecność wrostków azbestu lub krokidolitu daje odpowiednio:

kwarcowe tygrysie oko,

kwarcowe kocie oko,

kwarcowe sokole oko,

kwarcowe bawole oko;

kwarc skrytokrystaliczny (krzemionka):

chalcedon:

agat:

ciemnozielony praz (prazolit),

kwarc bezpostaciowy:

opal.

Romboedr (rombościan) to wielościan (dokładniej: równoległościan), którego każda ściana jest rombem; czyli bryła ograniczona sześcioma równymi rombami.
Paleolit (starsza epoka kamienia, zob. paleo, lit) - jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też jako starsza epoka kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock [1].

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)