Kyrie eleison - Polski Serwis Naukowy

Kyrie eleison – Panie, zmiłuj się nad nami – jedna z ważniejszych formuł modlitewnych w liturgii Kościołów chrześcijańskich.

Forma wołania błagalnego występująca w Starym Testamencie (Psalm 40, 5; 40, 11, Iz. 33,2), a w zmienionej postaci w (Psalm 7, 3; 10, 14; 31, 10; 56, 2; 86, 3) - numeracja wg Septuaginta), która w tej postaci została przejęta do wszystkich liturgii Kościoła Rzymskiego.

W nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego wezwanie Kyrie eleison jest wykonywanie trzykrotnie, następnie Christe eleison także trzykrotnie i wreszcie Kyrie eleison trzykrotnie, jest liturgiczno-muzyczną formą należącą do Ordinarium missae, wykonywaną po Introit i bezpośrednio poprzedzającą Gloria.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Grzegorz I zwany: Wielki, Dialog lub Dwojesłow (ur. ok. 540 w Rzymie, zm. 12 marca 604 w Rzymie) – z pochodzenia Rzymianin, papież (od 3 września 590 do śmierci), pierwszy mnich (benedyktyn) będący papieżem, święty katolicki i prawosławny (jako Grzegorz Dialogos). Zaliczony przez papieża Bonifacego VIII do grona czterech doktorów Kościoła, reformator Kościoła.

W zreformowanej liturgii wezwanie to jest jedną z czterech do wyboru formuł aktu pokuty. Wezwanie Kyrie eleison rozpoczyna także większość litanii. Jest to jedyna pozostałość po języku greckim w dość wcześnie zlatynizowanej liturgii mszy św.

Po reformie liturgicznej, liczbę wezwań zmniejszono do 3x2, a tekst przetłumaczono na język polski jako "Panie, zmiłuj się nad nami" oraz "Chryste, zmiłuj się nad nami".

Podobne wezwania spotykane są bardzo często w innych liturgiach chrześcijańskich, np. "Hospody, pomyluj" w obrządku bizantyjsko-ukraińskim.

Sobór powszechny, sobór ekumeniczny – w Kościołach chrześcijańskich - spotkanie biskupów całego Kościoła w celu ustanowienia praw kościelnych (kanonów soborowych) i uregulowania spraw doktryny wiary i moralności. Początkowo sobory były zwoływane przez cesarzy rzymskich (bizantyjskich). Sobory Kościoła rzymskokatolickiego (nie uznawane przez pozostałych chrześcijan, w tym prawosławnych i protestantów) są zwoływane przez papieża. Według prawa kanonicznego papież przewodniczy obradom soboru osobiście (lub przez delegatów), a także określa ramy obrad i zatwierdza dekrety soborowe. Śmierć papieża w czasie trwania obrad powoduje ich zawieszenie, i dopiero jego następca może wznowić obrady.

Kantor - muzyk kierujący śpiewem. Do jego obowiązków należało m.in. wykonywanie partii solowych, nauczanie muzyki członków kapeli oraz pisanie[potrzebne źródło] kantat na święta religijne. Jednym z najbardziej znanych kantorów był Jan Sebastian Bach pracujący w Lipsku.

Rys historyczny

Kyrie eleison to gatunek litanijny biorący swoje początki na wschodzie gdzie jest używane do dzisiaj jako odpowiedź ludu na wezwania diakona. W takiej właśnie formie występuje w relacji Eterii - najwcześniejszego, znanego świadka opisującego liturgię jerozolimską końca IV w. Ten typ modlitwy litanijnej najprawdopodobniej powstał w Antiochii, następnie został zaadoptowany w Konstantynopolu, a następnie w Galii i Rzymie, gdzie Kyrie eleison było wykonywane podczas procesji do kościołów stacyjnych jako odpowiedź na inwokacje kantora lub kapłana. Później wezwanie Kyrie eleison usamodzielniło się i zaczęło być wykonywane podczas liturgii. W takiej formie już Sobór z Vaison (526 r.) uprawomocnił użycie Kyrie eleison w Matutinum, Mszy i Vesperas, a św. Benedykt zalecił jego odmawianie w swojej Regule (ok. 540 r.).

Rękopis (manuskrypt) - zapisany odręcznie tekst, w odróżnieniu od powielanego mechanicznie. Termin stosowany zwykle w odniesieniu do zabytkowych książek lub dokumentów pochodzących z okresu przed upowszechnieniem się druku. W takim rozumieniu każdy rękopis jest dziełem niepowtarzalnym o indywidualnych cechach.

Benedykt z Nursji, łac. Benedictus de Nursia, scs. Prepodobnyj Wieniedikt Nursijskij (ur. ok. 480, zm. 21 marca 547) – święty Kościoła katolickiego i prawosławnego, zakonnik (mnich), autor zachodniego modelu reguły zakonnej, zaliczany do pisarzy starochrześcijańskich. W 1964 roku papież Paweł VI ogłosił go głównym patronem Europy. Uważany jest za duchowego ojca wszystkich mnichów Zachodu.

Obecną postać i miejsce Kyrie eleison w liturgii ustalił papież Grzegorz I (590-604) dodając wezwanie Christe eleison (jest to wyjątkowe dla rzymskiej liturgii łacińskiej) oraz określając sposób wykonywania w dni powszednie i świąteczne. Trzykrotnie powtarzane Kyrie eleison, Christe eleison i Kyrie eleison zawdzięczamy prawdopodobnie Karolingom i ich trosce o uporządkowanie liturgii.

Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary lub Symbol konstantynopolitański /(łac.) Symbolum Constantinopolitanum/, dawniej nie do końca ściśle zwany też Symbolem nicejskim - chrześcijańskie wyznanie wiary najbardziej rozpowszechnione wśród tekstów credo używanych współcześnie w liturgiach. W Kościele katolickim i w Cerkwiach prawosławnych jest odmawiane lub śpiewane w liturgii Eucharystii w niedziele i uroczystości. Autorytet symbolu przyjmuje również Wspólnota anglikańska, a także starokatolicy, luteranie oraz niektóre inne denominacje protestanckie. W Kościele rzymskokatolickim i niektórych wyznaniach protestanckich i starokatolickich tekst symbolu jest uzupełniony o "Bóg z Boga" - sformułowanie z symbolu przyjętego w 325 r. na Soborze w Nicei oraz późniejszy, średniowieczny dodatek, krytykowany przez prawosławie - "i Syna" (Filioque).

Modlitwa – najważniejszy rytuał i jedna z podstawowych form kultu religijnego. Polega na skierowaniu swoich myśli do istoty lub istot, mogących być lub będących przedmiotem kultu (bogowie, święci, aniołowie), czyli do sfery sacrum. Jeżeli modlitwa jest werbalizowana, określana jest jako ustna, jeżeli nie jest wokalizowana, nazywana jest modlitwą myślną.

Forma muzyczna

Ze względu na swoją zwartą i krótką formę tekstową Kyrie eleison miało tendencje do dużej niezależności i rozwoju swobodnej melodyki. Pierwotnie prosta budowa formalna (np.: AAA, ABA) i melodyka umożliwiały wykonywanie Kyrie eleison przez wszystkich uczestników liturgii lecz z czasem coraz bardziej rozbudowane formy (np.: aba cbc dcd) i melodie wykonywali przygotowani kantorzy. Już w czasach pierwszego Ordo Romanum (VI/VII w.) Kyrie eleison wykonywała schola, a w XII w. dziewięć inwokacji Kyrie eleison wykonywane były przez dwa małe zespoły kleryków, z których jeden pełnił funkcję scholi.

Baranek Boży (łac. Agnus Dei) – tytuł, którego w Nowym Testamencie używał wobec Jezusa Chrystusa Jan Chrzciciel (J 1, 29). Jest to odwołanie do nauki starotestamentowej, w której ofiara z baranka jest ofiarą składaną Bogu i ważnym elementem celebracji święta Paschy (Wj 12, 1-11). Baranek Boży symbolizuje ofiarę Jezusa na krzyżu, którą złożył dla odkupienia ludzkości (Iz 53, 7).

Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego (, pot. Msza trydencka) – w Kościele katolickim porządek celebrowania mszy obrządku łacińskiego promulgowany w 1570 przez Piusa V po Soborze Trydenckim konstytucją apostolską Quo primum. Obecnie podstawą celebracji mszy w tej formie jest Mszał Rzymski w wydaniu Jana XXIII z 1962.

Pierwsze zapisy diastematyczne Kyrie eleison możemy odnaleźć w Kyriale, Troparium i Sequentiarium (X w.) z St. Marital de Limoges (Paris B.N. lat. 887) oraz w Cantatorium (X lub XI w.) z tego samego ośrodka (Paris B.N. lat. 1118); transkrypcje czterech z nich występują w Graduale Romanum (1908) (numery od III do VI), w którym łącznie znalazło się 30 melodii Kyrie eleison najbardziej powszechnych w średniowiecznych źródłach (Ordinarium Missae - 18; Cantus ad libitum - 11; Missa pro defunctis - 1). Zwyczajowo określane są one cyfrą pozycji, pod którą tam występują lub poprzez pierwsze wyrazy tropu danej melodii (np.: Kyrie I lub Kyrie Lux et origo, Kyrie II lub Kyrie fons bonitatis itd.).

Liturgia chrześcijańska – liturgia sprawowana we wspólnotach chrześcijańskich, Officium Divinum – całość publicznych czynności świętych, skodyfikowanych rytów i ceremonii, sprawowanie wszelkich działań kultowych. W sensie ściślejszym – obrządek eucharystyczny, czyli forma sprawowania mszy świętej. Czynnościami liturgicznymi zajmuje się specjalny dział teologii – liturgika.

Psalm (gr. ψαλμός psalmós, pochodzi od psallein i oznacza śpiew przy akompaniamencie instrumentu strunowego zwanego psalterion) – liryczny utwór modlitewny, rodzaj pieśni religijnej, o podniosłym charakterze, którego adresatem jest zazwyczaj Bóg, rzadziej człowiek. Ze względu na treść wyróżnia się psalmy: dziękczynne, błagalne, pokutne, prorocze, pochwalne, patriotyczne, żałobne.

W późniejszych wiekach do większości melizmatycznych melodii Kyrie eleison dodawano teksty łacińskie (obecnie zwane tropami) najczęściej określane w rękopisach jako: ‘’laudes preces’’, ‘’prosulae’’, ‘’prosae’’ czy ‘’versus ad Kyrie eleison’’. Pierwszym świadectwem na istnienie tropowanych Kyrie eleison dał Amalary z Metzu (ok. 755 do ok. 850) w swoim słynnym ‘’De officiis ecclesiasticis’’. W następnych wiekach, a w szczególności XII i XIII, tropy Kyrie eleison jak i innych części Ordinarium Missae przeżywały swój bujny rozkwit trwający aż do Soboru Trydenckiego, po którym ten rodzaj twórczości został zahamowany.

Inwokacja (łac. invocatio = wezwanie) – rozbudowana apostrofa otwierająca utwór literacki, zazwyczaj poemat epicki, w której zwykle autor zwraca się do muzy, bóstwa lub duchowego patrona z prośbą o natchnienie, pomoc w tworzeniu dzieła.

Galia (łac. Gallia) - kraina historyczna w Europie Zachodniej, obecnie tereny Francji, Belgii i północnych Włoch, zamieszkana przez plemiona celtyckie. Termin ten, wprowadzony przez Rzymian, do czasu podboju przez Juliusza Cezara w latach 58-51 p.n.e. nie miał pokrycia w rzeczywistej organizacji państwowej czy międzyplemiennej. Istniały tylko pewne luźne podobieństwa kulturowe i niezbyt intensywne związki ekonomiczne między poszczególnymi plemionami.

Przeznaczone do śpiewania doczekało się licznych opracowań melodycznych. Zbiór zatwierdzonych do użytku liturgicznego melodii do łacińskiego tekstu Kyrie eleison, "Gloria in excelsis Deo", "Credo", "Sanctus", "Agnus Dei" i "Ite Missa est" nosi tytuł Kyriale Romanum.

Przypisy

łac., W Kościele. rzymskokatolickim Idźcie, msza jest (skończona); słowa kończące mszę. - Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Władysław Kopaliński