Lębork (kaszb. Lãbórg lub też Lãbórch, niem. Lauenburg) – miasto i gmina w województwie pomorskim, w powiecie lęborskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa słupskiego. Położone nad rzeką Łebą i jej dopływem Okalicą na północnym krańcu kompleksu leśnego Puszczy Kaszubskiej w bliskim sąsiedztwie Jeziora Lubowidzkiego na wschodzie. Oddalone o ok. 80 km na zachód od Gdańska.

Lębork leży ok. 30 km od Morza Bałtyckiego w pradolinie Łeby-Redy. Prawa miejskie otrzymał 6 stycznia 1341. We wczesnym średniowieczu ta słowiańska osada nosiła nazwę Lewino i należała do książąt Pomorza Gdańskiego. Lębork początkowo należał do Rzeczypospolitej, lecz jego położenie sprawiało, że przechodził niekiedy we władanie Prusaków i Niemców, jako Lauenburg. Ostatecznie, po II wojnie światowej stał się miastem polskim.

Ośrodek przemysłu elektromaszynowego, spożywczego, mineralnego (cegielnia Wienerberger) oraz lekkiego. Warte zobaczenia są mury miejskie wraz z wieżami, kościół pw. św. Jakuba, miejski ratusz, budynek sądu (dawny zamek) oraz muzeum. Niedaleko miasta znajdują się dwa lotniska wojskowe: w Siemirowicach (21 km) oraz nieczynne w Lędziechowie (15 km), obecnie w likwidacji.

Geografia

Według danych z roku 2002, Lębork ma obszar 17,86 km², w tym: użytki rolne 29%, użytki leśne 19%.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,86 km². Miasto stanowi 2,53% powierzchni powiatu.

Użytkowanie gruntów

Dzielnice i osiedla Lęborka

Demografia

Dane z 30 czerwca 2004:

Według danych z 2002, średni dochód na mieszkańca wynosił 1360,79 zł.

Historia

Czasy panowania zakonu krzyżackiego

Teren Lęborka zamieszkiwano już w odległych czasach. Na północ od miasta istniała osada wiejska Lewino. Ziemię tę w latach 1309-1311 nabyli Krzyżacy, którzy potem ściągnęli tu osadników z Niemiec. 1 stycznia 1341 r. gród lokowano na prawie chełmińskim. Lębork miał zasadźcę (przyszłego sołtysa) Rutgera von Emmericha, stał się też siedzibą krzyżackiego prokuratora, tj. zarządcy. Od ok. 1365 r. do 1454 r. rządził nim wójt.

W mieście zbudowano zamek, młyn, browar, spichlerz, tartak, garbarnię i mury obronne (ukończone w 1363 r.) z kilkoma bramami i basztami, częściowo zachowane. W XIV w. postawiono kościół św. Jakuba, należący wraz z całą parafią, istniejącą co najmniej od 1343 r., do diecezji kujawskiej z siedzibą we Włocławku, w której potem wyodrębniono dekanat lęborski (1435). Przy kościele istniała szkoła, w mieście był też szpitalik, a właściwie dom dla ubogich. Odbywały się jarmarki. Lębork miał kształt kwadratu z centralnym placem (ob. plac Pokoju), na którym w XV w. postawiono ratusz, rozebrany w 1874 r.

W 1379 r. podpisano tu układ graniczny między zakonem krzyżackim a księciem słupskim Warcisławem VII, potem kilkakrotnie tutaj odnawiany, m.in. w 1384 i 1386 r. W 1409 r. na zamku lęborskim przebywał Ulrich von Jungingen. Po bitwie pod Grunwaldem miasto znajdowało się w rękach polskich oraz sprzymierzonego księcia Bogusława VIII, ale w 1411 r., na mocy traktatu pokojowego, znów trafiło się Krzyżakom. W 1440 r. miasto wstąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W wojnie trzynastoletniej wsparło stronę polską, a po pokoju toruńskim (1466) znalazło się znów w polskich rękach.

We władzy książąt pomorskich i Korony

W 1455 r. dostali Lębork od króla polskiego w lenno książęta pomorscy i (z przerwami) panowali w nim do 1637 r. Największą taką przerwą były lata 1460-1466, gdy książę Eryk II znów przekazał Lębork Krzyżakom, od których go potem odkupił.

W l. 1474-1523 lenno lęborsko-bytowskie posiadał Bogusław X. W ramach tzw. rekognicji regularnie odnawiali je kolejni książęta, czyli Jerzy I, Barnim IX, Jan Fryderyk i in. Ten ostatni był w Lęborku w 1575 r., w roku, w którym pożar objął tutejszy zamek. W poł. XVI w. zaprowadzono tu luteranizm. Jego wyznawcy mieli swój zbór w budynku ratusza.

W 1637 r. król Władysław IV Waza włączył starostwa lęborskie i bytowskie do województwa pomorskiego. W 1640 r. starostą tutejszym został Reinhold von Krockow i był nim do roku 1657, czyli przejścia tych ziem we władanie elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I. To polskie „dwudziestolecie” było dla powiatu ogólnie korzystne.

Ziemia lęborska zwana była Dominia Louwenburgense i Seigneuries de Louwenborch.

Panowanie brandenbursko-pruskie

Traktaty welawsko-bydgoskie (1657) przekazały ziemię lęborską w ręce Brandenburgii. Na arenę dziejów wszedł wtedy „Lauenburg in Pommern”, tak nazywany dla odróżnienia od swego imiennika w północnych Niemczech.

W poł. XVII w. Lębork, stolica dystryktu lęborsko-bytowskiego, miał 150-200 domów i ok. tysiąca mieszkańców, w dużej części zajętych rolnictwem, w tym hodowlą bydła i owiec. Czasy te były okresem cierpień, nieporozumień, konfliktów i plag. Połowa wieku XVIII to lata nieurodzajów w rolnictwie (1747-1750), które stanowiły kulminację trzydziestoletniego kryzysu gospodarczego na Pomorzu w l. 1733-1763. Dużą część miasta zniszczył kolejny pożar 11 listopada 1751 r.

Z powodu pogranicznego położenia Lęborka istniał tu stały garnizon (1714-1792). Czasy rozbiorów, a potem inkorporacja starostwa lęborsko-bytowskiego do Prus (1772/1773), były okresem kryzysu. Przełom XVIII/XIX w. to z kolei stagnacja. Natomiast prawdziwą ruinę Lęborka spowodowały wojny napoleońskie. W 1806 r. gościła tu b. pruska królowa Luiza, najpewniej na zamku.

Po wojnach napoleońskich

W 1808 r. w półtoratysięcznym grodzie powstała gmina miejska, a także zaczął działać sąd powszechny. Nieco wcześniej pobudowano nową szkołę. Zaś dokładnie w 1815 r. na mapie miasta pojawił się prowizoryczny szpital. Ten rok przyjmuje się za koniec kryzysu, oznacza on też powstanie powiatu lęborsko-bytowskiego, który przetrwał do roku 1846. W Lęborku mieścił się powiatowy sejmik i siedziba landrata.

Rok po powstaniu gminy odbyły się pierwsze wybory do rady miejskiej, z której wybierano zarząd, czyli magistrat oraz burmistrza. Zdarzyły się już wtedy w historii Lęborka lata sporej stabilizacji w kręgach władzy i burmistrzowie zasiadali na swym stołku przez lat kilkanaście. Należeli do opcji konserwatywnej.

Lata rozwoju powiatu lęborskiego

Reforma z roku 1846, która odcięła Bytów i zmniejszyła powiat do ok. 1200 km², niewiele zmieniła Lębork. Miał on ok. 4 tys. mieszkańców i dopiero stawał się prawdziwym miastem. Ale już krótko potem miasto odżyło. W 1855 r. powstała nowa szkoła, a potem, w 5-letnich odstępach, dwie szkoły średnie. Już ok. 1857 r. zbudowano tu odlewnię żelaza, rozwinęło się też budownictwo i przemysł drzewny. W 1860 r. utwardzono drogę na Bytów, w 1861 r. założono tu bank, a w 1862 r. powstała wozownia i połączenie telegraficzne. Zaczęto stawiać świątynię ewangelicką, poświęconą pod koniec 1866 r. i znaną jako kościół Zbawiciela. Na scenie politycznej pojawiły się stronnictwa liberalne i katolickie, zorganizowali się też kombatanci (1861), potem rozkrzewiając się w 3 różne „vereiny”.

Następne lata to kontynuacja ewidentnego rozwoju miasta. W 1870 r. utwardzono drogę na Łebę, dociągnięto do Lauenburga i. Pom. linię kolejową i postawiono dworzec. W 1873 r. stanął krótko istniejący szpital (przy dzisiejszej ul. Łokietka), rok później zakłady włókiennicze, a w 1875 r. roszarnia na lęborskich peryferiach. Działały też tartaki, cegielnie i mała fabryka maszyn. W kolejnym roku powstało progimnazjum oraz 7-klasowa szkoła dla głuchych. Zaś w 1874 r. postawiono pomnik żołnierzy poległych na froncie francuskim, na placu przed kościołem ewangelickim, ob. pw. Królowej Korony Polskiej. W tym samym roku przyznano pierwsze honorowe obywatelstwo Lauenburga; otrzymał je kanclerz Otto von Bismarck.

Ostatnia ćwiartka XIX wieku to znów trudne czasy. W 1877 r. padł lęborski bank, a 3 lata później zaczęły się masowe wyjazdy do pracy w głąb Niemiec i do Ameryki. Przez ok. 5 lat emigracyjnej „gorączki” z Lęborka wyjechało kilkaset osób, przez co jego populacja spadła. Ubytki powoli nadrobiono i w 1890 r. miał on ok. 8 tys. mieszkańców i średnio co 5 lat zwiększał tę liczbę o kolejny tysiąc. Przewagę mieli Niemcy. Odsetek Polaków i Kaszubów łącznie był tu jednocyfrowy.

W 1819 r. w Lauenburgu powstało Bractwo Strzeleckie, jedna z najdobitniej i najdłużej zaznaczających się w życiu ówczesnego miasta instytucji. W połowie XIX w. ruszyło życie chóralne. Z roku 1885 r. mamy informacje o pierwszych stałych inicjatywach teatralnych, a z 1890 r. – o szykowaniu ekspozycji paramuzealnej. Do szkoły w Lęborku chodził słynny wynalazca Paul Nipkow.

W l. 1882-84 r. zakon joannitów pobudował w Lęborku szpital, w efekcie czego 3 lata później zamknięto placówkę przy Łokietka. Wtedy też zaczęto budować tu wielki zakład dla psychicznie chorych, w pięknej podleśnej okolicy, po wojnie zajętej przez wojsko i klub sportowy. W 1888 r. powstał solidny most przez Łebę, obecnie w ciągu ul. Armii Krajowej. Dwa lata później zbudowano miejską rzeźnię oraz bardzo słynną w swoim czasie i wielką rozmiarami fabrykę zapałek. Eksportowała ona swe wyroby nawet do Ameryki Płd., a dotrwała do II wojny. Przez pewien czas była największym zakładem pracy w Lęborku.

Ok. 1893 r. zaczął się rozwijać tu ruch sportowy, więc zbudowano dlań odpowiednią salę (1896). W 1898 r. postawiono gazownię, umiejscowioną w pobliżu dworca. Zainstalowano w mieście telefon (1897), pociągnięto linie kolejowe do Łeby i Bytowa (1899-1900). Postawiono i rozbudowano szkoły oraz (za pokaźny kredyt) nowy ratusz, który otwarto 5 stycznia 1900 r. Obecnie jest on również siedzibą Urzędu Miasta.

Rządy Roberta Mittenzweya

W 1904 r. burmistrzem Lęborka został prawnik dr Robert Mittenzwey. Osiągnięcia jego pierwszej kadencji to budowa muszli koncertowej (1905), otwarcie 2 odlewni i poczty (1905) oraz rozbudowa połączeń telefonicznych (1907). Rok później, za ks. Paula Broschkiego, udało się wyremontować kościół św. Jakuba, zniszczony przez silny wiatr w 1818 r. Jest to od tego momentu jedna z wizytówek miasta. Również w 1908 r. postawiono na lęborskim rynku pomnik wielkiego elektora Fryderyka Wilhelma, który stał do końca wojny.

Za Mittenzweya (1904-1930) otwarto linię kolejową do Kartuz (1905) i wąskotorówkę (1910). Powstały nowe szkoły: gimnazjum (1905), zawodowa (1906) i katolicka (1913), jak też zakłady pracy, zaś w 1912 r. miał tu miejsce jedyny podobno wówczas strajk, bardzo krótkotrwały. Ok. 1910 r. uruchomiono kino, późniejszy „Schauburg”, na ul. Gdańskiej. W 1911 r. na wschód od miasta postawiono charakterystyczną dla sylwetki Lęborka wieżę ciśnień na tzw. Górze Wilhelma, zwaną z kolei Wieżą Bismarcka, a rok później założono pierwsze wodociągi i kanalizację. W 1914 r. w Lęborku zagościła elektryczność. Przy ul. Gdańskiej postawiono wtedy również przytułek dla ubogich, zwany szpitalem św. Jerzego. Przed samą wojną stanął też budynek landratury, obecnie użytkowany przez Starostwo.

Przez całą I wojnę światową Lębork „gościł” jeńców rosyjskich, z których kilkunastu tu zmarło. Niepokoje zaś zaczęły się po wojnie, wraz z falą strajków robotniczych i aktywizacją działań komunistycznych, nacjonalistycznych i innych, ale przede wszystkim wraz z groźbą oddania Lęborka i powiatu Polakom. Mieszkańcy byli zdecydowanie temu przeciwni i postawili na swoim. Po tzw. delimitacji „kreis Lauenburg” pozostał w granicach Republiki Weimarskiej, a potem III Rzeszy. Był tam peryferią.

W mieście rządził nadal R. Mittenzwey, a landratem od 1918 r. był Arnold Kressmann. W 1919 r. powstała tu Powiatowa Rada Ludowa, która istniała jednak krótko. Doszło nawet do strzelaniny, ale kontrakcja konserwatystów, w tym wprowadzenie w 1920 r. stanu wojennego, uspokoiło nastroje. Ostateczne przeprowadzenie granicy polsko-niemieckiej, która w tym rejonie przechodziła przez Paraszyno i Strzebielino Morskie, bardzo w tym pomogło.

Miasto wydatnie odcięto jednak od źródeł surowców dla jego fabryk, jak i rynków zbytu, integracja zaś z resztą niemieckiego państwa przebiegała wolno. Nastał kryzys i ok. 10% bezrobocie, pozamykano niemal wszystkie fabryki, mieszkańcy zaś zaczęli przenosić się do Berlina i zachodnich Niemiec oraz emigrować. Część szukała szczęścia w Polsce, w nielegalnym przerzucaniu ludzi i przemycie towarów przez granicę.

Pozytywne strony lat 20. w Lęborku to rozbudowa sieci elektrycznej, uruchomienie miejskich busów (1920) i równoczesna budowa kolejnej szkoły (powojennego rolniczaka), a potem nawet kilkuletnia ofensywa budowlana, gdzieś od 1926 r. Wtedy m.in. postawiono jeden z najbardziej charakterystycznych obiektów Lęborka – liceum ogólnokształcące, w stylu lekko archaizującym jak na tamte czasy. Postawiono je niemal błyskawicznie i otwarto w 1928 r. Po nastaniu III Rzeszy przemieniono je w Wyższą Szkołę Nauczycielską. W tym samym roku postawiono kolejny pomnik poległych, tym razem w I wojnie światowej.

Pod znakiem swastyki

Również w 1928 r. założono w Lęborku pierwszą komórkę NSDAP. Choć działały tu dwie silne partie obszarniczo-ludowe (DVP i DNVP) i komuniści (KPD), to właśnie partia hitlerowska zdobyła sobie w regionie błyskawicznie wielkie powodzenie. W 1932 r. uzyskała 60% poparcie i miała większość w powiecie. Wpłynęła na to niewątpliwie wizyta Adolfa Hitlera w Lauenburgu 5 kwietnia 1932 r.

Rządy nazistów spowodowały wymianę ekipy władającej miastem i powiatem. Kressmann był landratem do 1934 r., po nim to stanowisko piastowali Gustav Berlin (do 1936 r.) i Arthur Heemann, natomiast po Mittenzweyu Lęborkiem rządzili Franz Schiffer i (od 1936 r.) Ulrich Kruse. Wiele do powiedzenia mieli tutejsi szefowie partii nazistowskiej, czyli kreisleiterzy: Willy Fruggel, Ernst Müller, Heinz Mell i Friedrich W. Malmendier (1939-1945). Szefem lęborskiego SA był m.in. Arno Schiefner, zaś Hitlerjugend – Benno Magdalinski.

W mieście zainstalowano batalion SS, któremu też przydzielono budynki na regularne szkolenia. Później powstał tu oddział Waffen-SS, działały też komórki Niemieckiej Służby Pracy, korpusu lotniczego, Związku Niemieckich Dziewcząt czy wspomnianego Hitlerjugend. W 1939 r. pobudowano zaś osiedle dla członków SA, które z odpowiednim propagandowym nagłośnieniem otwarto. Wśród regularnych imprez odbywały się tu „Dni Niemczyzny”. Nazistom udało się zlikwidować bezrobocie, choć średni poziom życia przeciętnego obywatela był daleki od luksusu.

W listopadzie 1938 r., czyli identycznie jak w całej Rzeszy, przeprowadzono tu akcję oczyszczania miasta z Żydów. W nieustalonym dokładnie momencie zlikwidowano też lęborski szpital psychiatryczny, a jego pacjentów najprawdopodobniej wymordowano.

Przed samą wojną zbudowano w mieście dodatkowe koszary dla wojska i umocnienia. Skoncentrowano tu 4 Grupę Armii „Północ” gen. Günthera von Klugego, która we wrześniu 1939 r. uderzyła na północny wschód i zajęła polskie Pomorze. Przyłączono je do „macierzy” i 20-tysięczny już Lębork przestał być miastem pogranicznym.

Ok. 4 tysięcy młodych mężczyzn z miasta wcielono do wojska, z których ok. połowa padła ofiarą wojny. W Lęborku pracowały zakłady produkujące części lotnicze; zatrudniano tu kobiety, robotników przymusowych, jeńców wojennych i więźniów obozu Stutthof. Większość z nich zginęła.

Pod koniec wojny ogólniak zamieniono na szpital polowy. Od listopada 1944 r. miasto przeżywało napływ uchodźców z Prus Wschodnich, których lokowano prowizorycznie w większych budynkach publicznych, szkołach i przy kościołach. Szkoły działały do końca stycznia 1945 r., a na początku marca ogłoszono ewakuację. Kilka obiektów zniszczono i zaminowano, miasto przetrwało więc wyzwolenie w stanie nadającym się do zamieszkania. Do dziś stoi spora ilość przedwojennych obiektów.

Lębork powojenny

Oficjalną datą oswobodzenia Lęborka jest 10 marca 1945 r. Do miasta weszły oddziały 3 korpusu pancernego gen. Aleksieja Panfiłowa. Bohatersko mieli przy tym polec lejtnant Boris Dmitrijewski, pamięć o którym potem w Lęborku kultywowano, oraz plut. Henryk Keller. Walk było niewiele, ale żołnierze radzieccy puścili z dymem kawał miasta. Lębork przejęła komendantura wojskowa Armii Czerwonej. Jej samowolne panowanie trwało do czerwca/lipca 1945 r.

W Poczdamie zdecydowano o przyznaniu Lęborka Polsce i deportacji Niemców. Na ich miejsce przybyli ludzie z południa, z centrum, z lubelskiego, z Ukrainy i z Litwy, tworząc „mozaikę ludnościową”. Przez pierwsze 5 lat po wojnie Lębork zgromadził ok. 15 tysięcy obywateli; do stanu przedwojennego dochodził też przez prawie 15 lat.

10 kwietnia 1945 r. pojawiła się tu tzw. „szturmówka łódzka”, czyli grupa działaczy PPR z Łodzi. Działała w warunkach dwu-, a nawet trójwładzy, bo teoretycznie władał jeszcze tym terenem pełnomocnik rządu RP na obwód lęborski. Ale udało się wtedy m.in. otworzyć szpital, w czym zasłużył się dr Julian Węgrzynowicz, zaprowadzono podstawowe media i komunikację, powstały pierwsze warsztaty i sklepy, zaczęto też uruchamiać kolej, pocztę, usługi i zakłady pracy. Sukcesywnie przyjmowano nowych mieszkańców i ekspediowano dotychczasowych. Przeprowadzono weryfikację i rehabilitację chętnych. Jeszcze w 1945 r. ruszyła spółdzielczość, branża kulturalna, szkoły, przedszkola, kursy dla analfabetów oraz życie sportowe.

7 lipca 1945 r. powiat lęborski włączono do woj. gdańskiego. Organizowały się rady miasta i powiatu oraz urzędy. Pierwszym burmistrzem Lęborka był Stanisław Zajączkowski. Rządził jednak krótko, a przez następne lata rotacja urzędników była tu dość imponująca. Wiązało się to ze zwalczaniem silnego w powiecie PSL-u i konsolidacją tzw. partii robotniczych. Do 1950 r. te sprawy zakończono i Lębork się względnie uspokoił. Oprócz likwidacji sektora prywatnego w przemyśle i handlu, zreformowano wówczas administrację i praktycznie wszystkie istotne sprawy oddano w ręce Miejskiej Rady Narodowej. Wcześniejszego starostę zastąpił jej przewodniczący. Został nim Stanisław Sikorski.

Trzy kolejne dekady PRL-u, a potem czwarta, to lata mozołu i awansu, drobnych sukcesów i powolnego przekształcania miasta. Co kilka lat otwierano tu nowy zakład pracy, m.in. po to, by zatrzymać lęborczan w Lęborku. Wśród nich były: przetwórnia torfu (1955), nowe cegielnie (1957, 1972 i in.), słynne Zakłady Wytwórcze Aparatury Radiowej (1961), wielki Zakład Remontowy Maszyn Budowlanych (1973) czy filia słupskiej fabryki butów „Alka”. Pobudowano nowe bloki i osiedla wokół istniejącego miasta. W 1974 r. połączono je liniami autobusowymi. Rok później wydatnie rozbudowano lęborski szpital. Dla lęborczan otwarto dom handlowy „Jantar” (1973), supersam (1975) i Dom Rzemiosła (1978), wszystkie przy centralnym Placu Pokoju. Przez lata charakterystycznym obiektem miasta była wielka księgarnia na początku ul. Staromiejskiej, obecnie nieistniejąca.

Najbardziej znanym lęborczaninem jest poeta Mieczysław Stryjewski, patron znanego konkursu dla literatów (i peryferyjnej ulicy), który spędził tu połowę życia. Pamięci godni są też: kompozytor Juliusz Mowiński, działacz muzyczny Mieczysław Michalski (patron Szkoły Muzycznej i przyległego parku), lokalni pasjonaci historii Artur Dubiel, Elżbieta Skarbek i Roman Szmelter. W latach 60-tych Lębork miał swego posła w Sejmie PRL, a była nim Waleria Fegler. Wielkim dokumentalistą i propagatorem Lęborka był Stefan Fikus, założyciel tutejszego oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, poeta, pisarz i animator kultury kaszubskiej. To dzięki niemu kaszubskość jest obecnie tak wyraźnie zaznaczającą się opcją dla szukających swej tożsamości mieszkańców niekaszubskiego Lęborka. W tym roku Zjazd Kaszubów odbywał się właśnie w tym mieście.

Ulica Staromiejska w Lęborku

Zamek krzyżacki, obecnie siedziba sądu

Wieża ciśnień w Lęborku

Zabytki Lęborka