La Palma (właściwie 'San Miguel de la Palma') – jedna z siedmiu dużych Wysp Kanaryjskich. Wyspa zajmuje 708 km² powierzchni, jej rozciągłość terytorialna wynosi 42 km długości i 28 km szerokości (jest piątą co do wielkości wyspą archipelagu). Wyspa podlega prowincji Santa Cruz de Tenerife, stolicą La Palmy jest Santa Cruz de La Palma na wschodnim wybrzeżu. Największe miasto wyspy – Los Llanos de Aridane znajduje się na zachodnim wybrzeżu. Językiem urzędowym jest język hiszpański. Wyspę zamieszkuje 86 528 mieszkańców.

Panorama caldery wulkanu na La Palmie – z satelity

Położenie geograficzne

La Palma (północno-zachodnia wyspa kanaryjska) leży około 400 kilometrów od południowo-marokańskiego wybrzeża, około 1500 kilometrów od hiszpańskiego lądu stałego i około 60 kilometrów na zachód od największej wyspy kanaryjskiej Teneryfy.

Zachodnim krańcem wyspy przebiegał dawny południk zerowy, wyprowadzony z wyspy El Hierro będącej wówczas końcem poznanego świata ery prekolumbijskiej.

Podział administracyjny wyspy

La Palma składa się z 14 gmin:

Wulkany

La Palma z lotu ptaka

La Palma jest wyspą pochodzenia wulkanicznego, najmłodszą geologicznie z Wysp Kanaryjskich (około 2 milionów lat). Od dna oceanicznego włącznie (4000 metrów głębokości) obejmuje całkowitą wysokość rzędu 6500 metrów i składa się całkowicie z różnych pokładów wulkanicznych. W stosunku do swej powierzchni całkowitej zalicza się do najwyższych wysp świata. Najwyższe wzniesienie – 2426 m n.p.m. (Roque de los Muchachos)

Stożkowaty grzbień wulkaniczny Cumbre Vieja rozciąga się południkowo poprzez całą wyspę, dzieląc ją na dwie różne strefy klimatyczne. Południe wyspy charakteryzuje się ciągłą aktywnością wulkaniczną (ostatni wybuch wulkanu wystąpił w roku 1971 w okolicach Fuencaliente i Los Canarios). W wyniku wybuchu powstał krater Teneguía, będący cały czas pod obserwacją świata nauki (wulkan znajduje się obecnie w stanie nieaktywnym od 25 lat i nie jest wulkanem wygasłym). Nad północną częścią wyspy dominuje olbrzymi krater Caldera de Taburiente, powstały na skutek erozji i wewnętrznych obsunięć korony wulkanu (maksymalna wysokość przed obsunięciami wynosiła 3500 m n.p.m.). Krater wulkanu jest otoczony wzniesieniami od 1700 do 2400 m n.p.m. (wśród nich największe wzniesienie wyspy Roque de los Muchachos – 2426 m n.p.m. z obserwatorium Roque de Los Muchachos Observatorium.

Piaski wulkaniczne Cumbre Vieja w kierunku Caldera de Taburiente

Historycznie potwierdzone wybuchy wulkanów na wyspie

Ślady tych wybuchów – kratery, pola ziemi wulkanicznej i kilometrowe języki skamieniałej lawy – znaczą do dzisiejszego dnia południe wyspy. Północna część wyspy charakteryzuje się przede wszystkim olbrzymim kraterem (powstałym na skutek obsunięc) Caldera de Taburiente o średnicy 9 kilometrów, objętości 28 km³ i głębokości 1500 metrów. Caldera de Taburiente jest dostępna tylko pieszo przez wąski wąwóz Barranco de las Angustias (Wąwóz Śmiertelnych Strachów). W roku 1954 została objęta parkiem narodowym Parque Nacional de la Caldera de Taburiente.

Wulkaniczna aktywność wyspy, koncentrująca się obecnie przede wszystkim na południu wyspy, stanowi ciągłe zagrożenie jej mieszkańców. Niektóre z opracowań wulkanologicznych kreują teorię obsunięcia się całej zachodniej części wyspy (Cumbre Vieja) do oceanu w wyniku prognozowanego wybuchu wulkanu. Badania naukowe lat 90. XX w. stwierdziły zapełnienie wnętrza Cumbre wodą i postępujące wielopoziomowe procesy erozji skał wulkanicznych.

Tsunami i obsunięcie zachodniej części wyspy

W wypadku ponownego wybuchu wulkanu na La Palmie, możliwe staje się obsunięcie całej zachodniej połowy wyspy do oceanu (kilka bilionów ton skał). Ten olbrzymi i trudno wyobrażalny wybuch doprowadziłby do olbrzymiej fali Tsunami. Fala kulminacyjna osiągnęłaby 150 metrów wysokości i uderzyła z prędkością 800 km/h we wschodnie wybrzeże USA. Miasta Nowy Jork i Boston miałyby dwie godziny na przeprowadzenie ewakuacji. Fala tsunami wdarłaby się na kilkadziesiąt kilometrów w głąb terytorium wschodniego wybrzeża USA.

Przyroda

Wegetacja

La Palma – Los Tilos

Ze względu na historię swojego powstania jak i na położenie geograficzne, La Palma oferuje specyficzną przyrodę i niepowtarzalne krajobrazy. La Palma dzięki swojej całorocznej zielonej wegetacji jest znana również jako "La Isla verde" ("zielona wyspa") i jako "La Isla bonita" ("piękna wyspa"). Wyspa jest pod wpływem ciepłych prądów pasatowych i dzieli się na kilka stref wegetacyjnych – od skamieniałej lawy począwszy poprzez suchą śródziemnomorską wegetację i lasy sosnowe aż po przypominające dżunglę lasy wawrzynowe. Świat roślinny odpowiada wegetacji innych Wysp Kanaryjskich jak również portugalskich: Madery i Azorów.

Krajobraz

Krajobraz wyspy to mieszanka kolorów czarnego (bazalt), czerwonego (erozja wulkaniczna) i zielonego (wegetacja) odbijająca się w głębokim błękicie Atlantyku. Krajobraz wyspy kreują na północy głęboko wyżłobione wąwozy (Barranco) prowadzące ku oceanowi wody górskie, lasy centralnego masywu górskiego wyspy i na południu naznaczone najmłodszą aktywnością wulkaniczną pola zastygłej lawy i miału powulkanicznego urozmaicone nowo powstałymi stożkami wulkanów.

Ochrona przyrody

Centrum obsługi turystycznej Los Tilos

Od 1983 roku las wawrzynowy Los Tilos stanowi rezerwat biosfery UNESCO. W roku 2002 w/w rezerwat rozszerzono na obszar całej wyspy. La Palma jako pierwsza z Wysp Kanaryjskich ustanowiła taki rezerwat.

Centrum obsługi turystycznej Los Tilos jest otwarte przez cały dzień (z wyjątkiem półgodzinnej przerwy obiadowej).

Fauna

Charakterystyczni przedstawiciele świata zwierzęcego na La Palmie:

Historia

Epoka kamienna, Guanczowie i czasy antyczne

La Palma została zasiedlona w epoce neolitu przez Guanczów, którzy przywędrowali tu w roku 2000 p.n.e. z terytorium Afryki Północnej. Wskazują na to genetyczne analizy, znaleziska ludzkich szkieletów i naleciałe pozostałości języków północnoafrykańskich. Guanchowie żyli na poziomie epoki kamiennej z podziałem na wewnątrzplemienne klany, które to dokonały podziału wyspy między siebie. Starokanaryjską nazwą La Palmy była nazwa Benahoare. Język Guanczów został przez hiszpańskich zdobywców wyspy stopniowo wypierany aż do zupełnego wymarcia. Do dzisiejszego dnia w regionalnym dialekcie La Palmy utrzymały się ślady starego języka Guanczów.

Kultura Guanczów została prawie całkowicie wyparta. Nigdy nie doszło do wojny z hiszpańskimi zdobywcami pod przywództwem Alonsa Fernándeza de Lugo. Guanczowie ulegli w miarę bezkonfliktowej chrystianizacji i przez długi okres stanowili jeszcze zdecydowaną większość wśród wyspiarzy. Ostatecznie musieli jednak ulec żywiołowi hiszpańskich osadników. Z czasem doszło do zupełnego wymieszania mieszkańców wyspy. Liczne pozostałości kultury Guanczów (przede wszystkim pozostałości epoki kamiennej) stanowią dziś dziedzictwo kulturowe wyspy: jaskinie, miejsca pochówku, narzędzia kamienne a także dziwne malowidła i ryciny jaskiniowe nieznanego przeznaczenia. Godne podziwu są również brukowane tzw. Drogi Królewskie ciągnące się przez całą wyspę łącząc równocześnie poszczególne regiony.

Więcej informacji na temat malowideł jaskiniowych i religii Guanczów można zaczerpnąć w muzeum wyspy, w centrum obsługi ruchu turystycznego parku narodowego Caldera de Taburiente i w otwartych w 1998 roku skansenie archeologicznym La Zarza i La Zarcita. Znajdujące się tam malowidła ścienne fascynują swą różnorodnością i fantazją. Drugi skansen archeologiczny wyspy znajduje się w okolicach jaskini Belmaco (będąc równocześnie najstarszym – liczącym prawie 4000 lat znaleziskiem archeologicznym La Palmy).

Podług niepotwierdzonych informacji Wyspy Kanaryjskie były znane już żeglarzom fenickim w czasach antycznych. Pierwsi Europejczycy dotarli na Wyspy Kanaryjskie w XIII wieku, jednym z pierwszych był Lancelotto Malocello.

Hiszpańscy zdobywcy

W roku 1312 La Palmę osiąga genueńczyk Lancelotto Malocello. Kastylijski hrabia Hernán Peraza wysyła w roku 1447 (po zdobyciu wysp Lanzarote, Fuerteventura i Hierro) flotę złożoną z trzech okrętów i 500 żołnierzy i marynarzy w kierunku La Palmy. Podczas walk z tubylcami Hiszpanie tracą prawie 200 ludzi. W dniu 29 września 1492 roku, ląduje na wyspie z upoważnienia pary monarszej (Ferdynanda II i Izabeli) hiszpański desant z Gran Canarii dowodzony przez Alonsa Fernándeza de Lugo w sile 900 zbrojnych w okolicach plaży Tazacorte. Guanczowie z okolic Aridane, Tihuya, Tamanca i Ahenguarem ulegają fałszywym obietnicom Hiszpanów i stają się poddanymi Hiszpanii. Tylko tubylcy z okręgu Tigalate stawiają opór hiszpańskim zdobywcom. Ostatecznie wszyscy przywódcy Guanczów przechodzą na Chrześcijaństwo oprócz okręgu Caldera de Taburiente (wówczas Aceró – silne miejsce). Ten region podlegał sprzeciwiającemu się hiszpańskim wpływom przywódcy Guanczów Tanausú. W wyniku zastawionej pułapki Tanausú został schwytany. Alonso de Lugo przesłał na dwór kastylijski (jako potwierdzenie zdobyczy) jeńców a wśród nich także Tanausú (zmarł w wyniku strajku głodowego padczas pasażu do Hiszpanii). W dniu 3 maja 1493 roku, w "Dniu Podniesienia Świętego Krzyża", de Lugo w miejscu Guanczowskiego Apunyon zakłada miasto Santa Cruz de La Palma., po czym udaje się z powrotem na Gran Canarię by przygotować operację zdobycie ostatniej z Wysp Kanaryjskich – Teneryfy (zdobytej w roku 1496 po dwuletnich walkach).

Hiszpanie wykorzystywali Wyspy Kanaryjskie jako ważną bazę etapową w podróżach do Indii Zachodnich. Decydującym aspektem było położenie geograficzne wysp nad prądem pasatowym (wykorzystanym już przez Kolumba w 1491 roku). Krzysztof Kolumb nigdy nie zawitał na La Palmie.

Niewolnictwo i cukier

La Palma nie gwarantowała nigdy szybkiego bogactwa. Brakowało zasobów złota, srebra czy też innych bogactw naturalnych. Początkowe zyski gwarantowali tylko tubylcy – jako niewolnicy. Mimo papieskiego dokumentu z roku 1434 (Eugeniusz IV) określającego mieszkańców wysp jako „wolnych ludzi“ i zakazującego handlu ludźmi na wyspach, dla większości tubylczech Guanczów życie zakończyło się w niewolnictwie. Ostrożne szacunki historyków wskazują na to iż niewolniczy los został oszczędzony tylko 300 rodzinom Guanczów (około 1200 osób). Pozostali na wyspie Guanczowie po przyjęciu chrztu wymieszali się (po prawnym równouprawnieniu w roku 1514) z napływowymi Hiszpanami, Portugalczykami i Francuzami. Jeszcze przed zaprzestaniem na wyspie handlu niewolnikami Alonso Fernández de Lugo skoncentrował się na przygotowaniu wyspy pod uprawę trzciny cukrowej. Kupcy europejscy, rzemieślnicy i rolnicy zostali zwerbowani na wyspę w celu zaangażowania swoich zdolności i kapitału w powstanie przemysłu produkcyjno-przetwórczego.

Handel z Ameryką, ataki piratów

W XVI wieku La Palma otrzymała po Antwerpii (wówczas hiszpańska) i Sewilli przywilej prowadzenia handlu z Ameryką. Port w Santa Cruz de La Palma stał się jednym z najważniejszych w całym imperium hiszpańskim. W tymże wieku Santa Cruz de La Palma stało się miejscem częstych napaści piratów. W roku 1553 piraci pod przywództwem François Le Clerca splądrowali miasto paląc i grabiąc je doszczętnie. Po niszczycielskim ataku pirackim odbudowano wszystkie kościoły, klasztory i domy mieszkalne z jeszcze większym rozmachem. Powstały nowe obwarowania i dodatkowe linie obronne. Dzięki temu kolejny atak piratów pod przywództwem Francisa Drake'a w roku 1585 został skutecznie odparty. Handel z Ameryką umożliwił powstanie kolejnych gałęzi wyspiarskiego przemysłu (budowa statków, produkcja żagli i takielunku). Liczni kupcy z całego świata ściągnęli do Santa Cruz nadając miastu cień kosmopolityzmu. Wiele obcojęzycznie brzmiących nazw dzisiejszego Santa Cruz nawiązuje do tej złotej epoki w dziejach miasta. Upadek rozpoczął się już w XVII wieku, nawiązywał do ustanowionego w 1657 roku prawa dotyczącego rejestracji całego handlu z Ameryką na Teneryfie i uiszczania tam należnych opłat. Ruch statków w porcie Santa Cruz de La Palma został prawie zupełnie wstrzymany (król Carlos III w roku 1778 zezwolił ponownie na prowadzenie handlu z Ameryką każdemu portowi hiszpańskiemu). Konkurencja innych miast hiszpańskich okazała się jednak zbyt silna i Santa Cruz już nigdy nie osiągnęło dawnej świetności.

Bieda

Wygospodarowane bogactwo złotej ery La Palmy nigdy nie stało się udziałem zwykłych mieszkańców wyspy. Jeszcze w XIX wieku większość mieszkańców zamieszkiwała kryte słomą drewniane szałasy, nawet lepiej sytuowani mieszkańcy mogli sobie co najwyżej pozwolić na zabudowania powstałe ze zwykłych kamieni. Zaopatrzenie w podstawowe produkty żywnościowe także pozostawiało wiele do życzenia. Gospodarka wyspiarska bazująca na monokulturze nie pozwalała na prowadzenie dodatkowej uprawy zbóż i innych produktów agrarnych. Już w XVI wieku zboże należało do drogich produktów importowanych przez La Palmę. Kapituła kardynalska zażądała od wyspiarzy swego czasu należnej jej dziesięciny w deputacie zbożowym. Żądanie to doprowadziło do zdecydowanego i jednogłośnego sprzeciwu wyspiarzy by w taki sposób regulować należności podatkowe względem kościoła. Efektem sprzeciwu było przybycie na wyspę inkwizytora i narzucenie na sprzeciwiających się woli kościoła klątwy. Przez kilka lat – poprzez nieurodzaj – nikt z wyspiarzy nie został pochowany wedle rytuału chrześcijańskiego. Olbrzymia bieda na wyspie zmusiła wiele rodzin „źle odżywionych i ubogo odzianych“ mężczyzn i kobiet (jak w roku 1758 w tajnym raporcie do przełożonego biskupa donosił misjonarz Juan de Medinilla) do uczęszczania w świętach kościelnych (z powodu braku odzienia) na zmianę.

Winnice

Od roku 1553 uprawa trzciny cukrowej stawała się coraz bardziej nieopłacalna (konkurencja środkowo i południowoamerykańska). Wiele plantacji trzciny cukrowej uległo przekształceniu w winnice. Rosnąca na południu wyspy odmiana winorośli Malvasia stała się najważniejszym produktem eksportowym La Palmy. Głównym odbiorcą wina La Palmy była Wielka Brytania. Dobre czasy uprawy winorośli skończyły się w połowie XIX wieku. W dniu dzisiejszym powraca się stopniowo do jej uprawy, jednak nie na masową skalę.

Jedwab i banany

Z wyjątkiem kilku ataków pirackich wyspa nie była nigdy skonfrontowana z sytuacją okresu wojny. Po każdym kryzysie gospodarczym, biedna w bogactwa mineralne ale żyzna wyspa zawsze dochodziła do siebie. Po załamaniu upraw trzciny cukrowej i winorośli wyspiarze skoncentrowali się na pszczelim miodzie i wosku, wzbogacając wyspiarską ofertę eksportową również tytoniem i jedwabiem. W XVI wieku rozpoczęto na wyspie uprawę morwy, La Palma stała się wiodącym i najlepiej rozwiniętym ośrodkiem jedwabniczym Wysp Kanaryjskich. W roku 1878 dwie angielskie korporacje (Elder i Fyffes) rozpoczęły na La Palmie uprawę bananów.

Gospodarka

Plantacje bananowca obejmują obecnie obszar 3000 ha, dodatkowo wyspiarskie uprawy zostały wzbogacone o smaczliwkę, owoce cytrusowe i warzywa. Znaczące są również tutejsze winnice. Gospodarka rolna została umożliwiona poprzez specjalne systemy nawadniające (przebiegające w dużym stopniu tunelami) transportujące wodę z terenów górskich na zamieszkany pas nadmorski wyspy. Niektóre z tuneli nawadniających osiągają długość kilkuset metrów, wydrążonych poprzez wulkaniczne formacje skalne (najdłuższy system nawadniający osiąga długość 10 kilometrów).

Przemysł i handel

Przemysł

W porównaniu do gospodarki rolnej, rzemiosło i przemysł odgrywają na La Palmie nieznaczną rolę. Na wyspie znajduje się tylko kilka małych zakładów wspierających logistycznie miejscowe rolnictwo. Kilka zakładów specjalizuje się w regionalnym rzemiośle artystycznym. Ze względu na rosnące znaczenie sektora turystycznego, zaktywizował się także wyspiarski przemysł budowlany. Produkcja cygar w El Paso została wstrzymana w roku 2000 i przeniesiona do Niemiec.

Handel

Eksport La Palmy ogranicza się do produktów agrarnych. Wyspa posiada ujemny bilans handlowy. Trzy czwarte podstawowych produktów żywnościowych jest na wyspę importowanych (również pomarańcze i cytryny), także około 80% produktów pochodzenia zwierzęcego. Pozostałe części wyspiarskiego importu to dostarczane przez hiszpańską metropolię materiały pędne, przedmioty codziennego użytku, maszyny, urządzenia elektryczne i smochody.