Przykładowe malowidło przedstawiające lamę (w tym przypadku Khedrub Dzie, 1385–1438 r. n.e.). Od słowa lama pochodzi określenie buddyzmu tybetańskiego jako lamaizmu

Buddyzm tybetański (określany też jako lamaizm, choć nazwa ta bywa odbierana jako pejoratywna i jest merytorycznie niesłuszna) – odmiana buddyzmu, która jest główną religią Tybetu i jego regionów sąsiadujących (np. Bhutanu, Nepalu, Sikkimu i Ladakhu) od czasu ustanowienia jej jako religii państwowej przez króla Trisong Decena, który panował w Tybecie w okresie od 755 do 797 r. n.e., oraz główną religią Mongolii i kilku republik autonomicznych Federacji Rosyjskiej (np. Buriacji i Kałmucji).

Buddyzm tybetański jest odmianą buddyzmu pochodzącą z Indii i zawierającą trzy jego główne nurty, tj. hinajanę, mahajanę, wadżrajanę. Cechą charakterystyczną jest kultywowanie tantr wadżrajany. Przekazy hinajany istnieją obok przekazów mahajany w trzech zbiorach kanonu (Sutr, Vinaji, Abhidharmy) zawartych w Kangjurze i Tengjurze, a przekazy wadżrajany są szczególnymi metodami w ramach mahajany zebranymi w unikalnych systemach praktyk, które prowadzą do uzyskania bezpośredniego doświadczenia tego, co jest opisywane w ogólnych teoriach buddyzmu (z madhjamaką włącznie), np. jedną z tych szczególnych metod jest faza spełniająca "dzogrim" tantr jogi najwyższej dzięki której uzyskuje się zrealizowanie trzech ciał buddy przez praktykującego . Wadżrajana nie jest wyłącznie związana z buddyzmem tybetańskim, ale również z japońską tradycją Shingon, a w średniowieczu istniała również na terenach Sri Lanki, Azji Centralnej, Indochin oraz Indonezji. Liczba praktykujących buddyzm tybetański jest trudna do ustalenia ze względu na obecną sytuację Tybetańczyków w i poza ChRL oraz dotychczasowy rozwój buddyzmu tybetańskiego w krajach Zachodu i Dalekiego Wschodu.

Cztery główne tradycje buddyzmu tybetańskiego

W ramach buddyzmu tybetańskiego wyróżnia się cztery główne tradycje:

Wyróżnia się też obok czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego dodatkowo piątą główną duchową tradycję Tybetu:

Buddyzm tybetański ma swoistą specyfikę wśród innych odłamów buddyzmu, m.in. ze względu na wzajemne historyczne współoddziaływania jego tradycji z religią bön. Jako jedyny np. używa młynków modlitewnych.

Historia

Powstanie buddyzmu w wyniku "starożytnych przekazów" (ningma)

Główny budynek pierwszego klasztoru buddyjskiego w Tybecie Samje powstałego za czasów króla Trisong Detsena, który panował w okresie od 755 do 797 r. n.e.

Powstanie i rozwój buddyzmu w Tybecie ściśle zbiega się z ostatnim etapem rozwoju buddyzmu na terenach, gdzie obecnie znajdują się Nepal, Indie, Pakistan i Afganistan, a ówcześnie znajdowały się królestwa indyjskie oraz Oddijana. Zainicjowany został za czasów panowania imperatora Lha Thothori Nyantsen około roku 173 n.e. Dokumenty historyczne opisują istnienie buddyzmu za czasów imperatora Soncena Gampo, który umarł w 650 r. n.e. Imperator ten wybudował dwie główne świątynie w Lhasie Rasa Trulnang Tsuglag Kbang i Ramoche Tsuglag Khang. Wysłał ministra i tłumacza Thönmi Sambhota (wylie. thon mi sam bho Ta, ur. ok. 619 r. n.e.) do Indii w celu utworzenia alfabetu tybetańskiego oraz zaprosił Acharya Kumara, Shankara i nepalskiego Acharya Shilmanju w celu tłumaczenia i popularyzowania buddyjskich pism. Zawarł małżeństwo z chińską księżniczką o imieniu Wencheng, sprowadził posąg buddy Siakjamuniego zwany Dzioło Dzie oraz poślubił nepalską buddyjską księżniczką o imieniu Bhirkuti i założył pierwsza tybetańską świątynię buddyjską ku czci Awalokiteśwary. Sukcesorem Soncena Gampo był król Trisong Decen (755-797 r. n.e.), który już oficjalnie ustanowił buddyzm jako religię państwową Tybetu. W tym celu zaprosił wielu uczonych buddyjskich oraz mnichów, którzy zapoczątkowali rozwój ordynacji mnisiej wg tradycji sarvastivada oraz przekaz sutr (patrz artykuł hinajana w buddyzmie tybetańskim), założył pierwszy klasztor Samje niedaleko od Lhasy oraz zapoczątkował rozwój wadżrajany i aktywność wielu tłumaczy buddyjskich i adeptów tantr wśród których był tybetański tłumacz Wajroczana. Głównym z zaproszonych był indyjski pandita Śāntarakṣita, opat indyjskiego centrum monastycznego Nalanda, który odpowiadał za pełną edukację tybetańczyków z pism buddyjskich, oraz wielki mahasiddha Padmasambhawa, który odpowiadał za pełen przekaz wadżrajany do Tybetu. Zgodnie z przekazem tybetańskim król Langdarma (838-841 r. n.e.), który sympatyzował z szamańską religią bön, doprowadził buddyzm w Tybecie niemal do zaniku. Przekaz z okresów Trisong Decena przetrwał głównie poprzez odnajdywanie "ukrytych skarbów" zwanych termami, którym "starożytne przekazy" ningma zawdzięczają swoje późniejsze odrodzenie za sprawą takich uczonych jak Longczenpa (1308-1363 r. n.e.), oraz nieliczne unikalne przekazy świeckich adeptów i nielicznych mnichów, np. w "starożytnych" przekazach szkoły sakja.

Odrodzenie buddyzmu poprzez "nowożytne przekazy" (sarma)

Malowidło naskalne Buddy

W XI wieku nastąpiło drugie przeniesienie i rozwój nauk i przekazów buddyjskich do Tybetu i Bhutanu (tzw. "nowożytne przekazy" sarma) przez wielu tłumaczy, zrealizowanych mistrzów i dzierżawców wadżrajany ówczesnych mahasiddhów indyjskich, kładąc podwaliny pod trzy nowe główne tradycje sakja, kagju i gelug. Prekursorem kadam był zaproszony do Tybetu Dżoło Dzie Atiśa (bengali. অতীশ দীপঙ্কর শ্রীজ্ঞান Ôtish Dipôngkor Srigên) (980-1054 r. n.e.) pandita z bengalskiego centrum monastycznego Vikramashila, drugiego obok Nalandy najbardziej znaczącego centrum edukacji buddyjskiej w Indiach oraz jego dzierżawca i tybetański tłumacz Dromtönpa (wylie. Drom-tön Gyal-we Jungne, 1005-1064 r. n.e.). Na bazie nauk kadam Dzie Tsongkhapa (1357-1419 r. n.e.) trzy wieki później zapoczątkował tradycję gelug. Prekursorem nauk sakja "nowożytnego przekazu" był Drokmi Lotsała Shakya Yeshe (993-1077 r. n.e.). Prekursorami kagju byli tłumacz kształcony m.in. przez Drogmi Lotsałę jogin Marpa Lotsała Chökyi Lodro (1012-1097 r. n.e.) i Khyngpo Naljor (około 1050-1140 lub 990-1139 r. n.e.) inicjator przekazu szangpa. Tybetański tłumacz Ngok Lotsała Loden Sherab (rngog lo tsA ba blo ldan shes rab) (1059-1109) na podstawie wielu spotkań z indyjskimi panditami przełożył wiele dzieł filozoficznych m.in. o prawomocnym poznaniu (sanskryt. pramana, ang. logic/valid cognition). Tybet odwiedzał mahasiddha Pa Dampa Sangye (wylie. Dam pa sangs rgyas, (ur. ok. roku 1117 n.e.) zapoczątkowując przekaz linii Shije oraz czöd. Za sprawą takich tybetańskich mistrzów jak Ra Chörab (1016-1098 r. n.e.) zainicjowany został przekaz Jordruk najbardziej rozbudowanej w buddyzmie tantry Kalaczakra. W 1204 r. tybetański tłumacz Tropu Lotsała (Khro-phu Lo-tsa-ba Byams-pa dpal, ur. 1173 r. n.e.) zaprosił do Tybetu indyjskiego panditę Shakyashribhadra (1127-1225 r. n.e.), dzierżawcy tronu instytutu monastycznego Nalanda tuż sprzed inwazji muzułmańskich, który w towarzystwie swoich mnichów przekazał ponownie ordynację mnisią Vinaji przekazu sarvastivada do Tybetu, gdzie najbardziej znanym mnichem został Sakja Pandita, oraz potwierdził autentyczność przekazu ningma w Indiach, np. tantry Guhyagharba. Najbardziej znaczącym tybetańskim uczonym tego okresu był Sakja Pandita Kunga Gyeltsen (1182–1251 r. n.e.) z sakja, który władał wówczas Tybetem. Kiedy Kubilaj-chan (1215-1294 r. n.e.) przyjął w 1253 r. n.e. Drogön Chögyal Phagpa (1235–1280 r. n.e.), bratanka Sakja Pandity, jako swojego najwyższego mistrza duchowego i doradcę w sprawach politycznych, Sakja Pandita zainicjował początek długich związków między duchowymi przywódcami Tybetu, a mongolskimi władcami, które wieki później zastąpili dalajlamowie. Od tego czasu buddyzm tybetański stawał się główną religią Mongolii i związanej z nią Buriacji. "Nowożytne przekazy" ugruntował wielki scholastyk Buton Rinczen Drup (1290-1364 r. n.e.) ze szkoły sakja, który zebrał wszystkie nauki zweryfikowane wtedy jako pochodzenia od Buddy Siakjamuniego w kolekcji Kangjur oraz buddyjskie traktaty i tantry w kolekcji Tengjur. Ponieważ wiele niezweryfikowanych nauk i tantr czasów Trisong Detsena oraz term nie znalazło się w tych kolekcjach terton i scholastyk Ratna Lingpa (1403-1478 r. n.e.) zebrał je w alternatywnej kolekcji "Zebranych Tantr Ningma" (transliteracja Wyliego: sNying ma rgyud 'bum). W 1450 roku w Bhutanie urodził się Pema Lingpa, czwarty z pięciu głównych tertonów w buddyzmie, który utworzył w pełni bhutańską odmianę tradycji ningma.

Rewitalizowanie buddyzmu wg syntezy gelug oraz ruchu rime

Następnym etapem rozwoju buddyzmu tybetańskiego była synteza sutr i tantr wykonana przez Dzie Tsongkhapę (1357-1419 r. n.e.), który zjednoczył wszystkie istotne "nowożytne przekazy" w ramach jednej kombinacji monastycznych studiów i praktyk tradycji gelug. W owym czasie ugruntował się podział buddyzmu w Tybecie na cztery główne tradycje ningma, sakja, kagju i gelug, a za sprawą mistrza i odnowiciela buddyzmu na pograniczu XVI i XVII w. Tāranātha (1575-1635 r. n.e.) nabrała znaczenia pomniejsza tradycja dzionang wywodząca się od Dolpopa Sherab Gyaltsen (1292-1361 r n.e.). W 1616 roku Ngawang Namgyal przybył do Bhutanu, zjednoczył kraj wprowadzając system dwuwładzy świeckiej i religijnej oraz ustanowił tradycję drukpa kagju jako główną bhutańską odmianę buddyzmu tybetańskiego do czasów obecnych. Ostatnim znaczącym etapem rozwoju było rewitalizowanie nauk sutr i tantr w ramach wielu kolekcji scholastyka Dziamgon Kongtrul Lodro Thaje (1813-1899) związanych z ruchem rime, który w odróżnieniu od syntezy Tsongkhapy zebrał przekazy tantr, term i nauk uwzględniając ich różnorodność, odrębność i oryginalność. Z tego względu do czasów obecnych stosuje się podział buddyzmu Tybetu na osiem wielkich systemów praktyk oraz syntezę praktyk w ramach tradycji gelug. W tym okresie Tybetem zaczęli władać dalajlamowie.

Współczesny rozwój buddyzmu tybetańskiego (po roku 1959)

Frontowa elewacja pałacu Potala w Lhasie

Od roku 1959 na skutek inwazji Tybetu i aneksji tego wówczas niepodległego państwa przez komunistyczne Chiny Dalajlama XIV i wielu wybitnych uczonych i mistrzów buddyzmu tybetańskiego zmuszonych zostało do opuszczenia Tybetu i udania się na emigrację. Buddyzm tybetański wkroczył wówczas w nową erę rozwoju we wcześniej niedostępnych dla buddyzmu krajach Zachodu oraz w pozostałych buddyjskich i niebuddyjskich krajach świata. Pierwszymi z mistrzów początkujących tą erę, którzy zdobyli popularność na Zachodzie byli mówiący w j. angielskim Chögyam Trungpa Rinpoche (1939–1987 r. n.e.) z kagju, który przeprowadził sie do Stanów Zjednoczonych w 1970 r i lama Thubten Yeshe (1935–1984 r. n.e.) z gelug. Położyli oni grunt pod trwającą do dziś popularność tej religii na Zachodzie i wizyty najwyższych rangą tybetańskich mistrzów tantrycznych takich jak Karmapa Rangdziung Rigpe Dordże (1924-1981 r. n.e.), Kalu Rinpocze (1905-1989 r. n.e.) z kagju, Kjabdzie Ling Rinpoche (1903-1983 r. n.e.), Kjabdzie Trijang Rinpoche (1900-1981 r. n.e.) z gelug, Dudziom Rinpocze (1904-1987 r. n.e.), Dilgo Khyentse Rinpocze (1910-1991 r. n.e.), Chögjal Namkhai Norbu (ur. w 1938 r.) z ningma, oraz mistrzowie z sakja Sakja Trizin (ur. w 1945 r.) i Dezhung Rinpocze (1906-1987 r. n.e.), który mieszkał w Seattle od 1960 r. Obecnie ze względu na wkład w rozwój buddyzmu w Tybecie rozróżnia się trzech najbardziej historycznie znaczących reformatorów buddyzmu tybetańskiego: Sakja Panditę (1182-1251), Longczenpę (1308-1364) i Tsongkhapę (1357-1419). Mistrzów tych uznaje się tradycyjnie jako wielkich uczonych i czci niczym emanacje Mandziuśriego. Jak wynika z historii regionu tybetańskiego buddyzm miał znaczący wpływ na kształt samego państwa tybetańskiego i jego politykę, które z wielkiego imperium jakie istniało przed wprowadzeniem buddyzmem do Tybetu, stawało się coraz bardziej rozbrojoną teokracją pod wpływami mongolskich i chińskich mocarstw (patrz artykuł władcy Tybetu), aż do obecnej sytuacji w i poza granicami ChRL, gdzie utworzono tybetański rząd na uchodźstwie z siedzibą w Dharamsali w Indiach. Podobną zależność można wykazać w stosunku do Mongolii, które przed wprowadzeniem buddyzmu tybetańskiego było Imperium Mongolskim, które pod względem obszaru zajmowało największe terytorium świata w porównaniu z innymi mocarstwami w historii do dnia obecnego.

Osiem wielkich systemów praktyk buddyzmu tybetańskiego

Thanka przedstawiająca jidama Hewadżra w otoczeniu ośmiu Dakiń związanego z przekazem Marpy Lotsała Chökyi Lodro (1012-1097 r. n.e.). Jidam Hewadżra związany jest również z przekazem Lamdre

Zgodnie z uczonym Dziamgonem Kongtrulem Wielkim (1813-1899 r. n.e.) wyróżnia się osiem wielkich systemów praktyk Tybetu, które stosuje się w zależności od poszczególnych tradycji buddyzmu tybetańskiego:

1. praktyki tantr wewnętrznych starożytnej tradycji ningma uwzględniające dzogczen pochodzące z 5 linii przekazu Kama i linii Term
2. unikalne praktyki nieistniejącej już oddzielnie tradycji kadam przekazane od Dżoło Dzie Atiśi
3. praktyki Lamdre "Ścieżki i Jej Owocu" przekazane od mahasiddhy Virupy
4. praktyki przekazane w tradycji kagju przez Marpę Lotsała Chökyi Lodro głównie od mahasiddhów Naropy i Maitripy
5. praktyki szangpa kagju przekazane od mahasiddhini Nigumy
6. praktyki linii Shije "Uspokojenia" (ang. Pacification) oraz linii czöd "Odcięcia" (ang. Cutting), jako unikalnego odłamu linii Shije, przekazane od mahasiddhy Pha Dampa Sangye
7. praktyki Jordruk, sześcioczęściowej Wadżra Jogi, związanej z tantrą Kalaczakra pochodzące od mahasiddhy Kalaczakrapady
8. praktyki "Podejścia i Zrealizowania Trzech Wadżr" (ang. the Approach and Accomplishment of the Three Vajras), które zawierają podejście sześciu częściowej Wadżra Jogi w nawiązaniu do zrealizowania Trzech Wadżr ciała, mowy i umysłu, pochodzące od tybetańskiego mahasiddhy Orgjenpa.

Wszystkie te systemy praktyk związane są z tantrami jogi najwyższej "nowożytnych przekazów" sarma i tantrami wewnętrznymi "starożytnych przekazów" ningma, które występują obecnie tylko w buddyzmie tybetańskim. Ponadto istnieją pomniejsze tybetańskie systemy praktyk tantr jogi najwyższej oraz tybetańskie systemy praktyk związane z tantrami krija, czarja i joga o pochodzeniu indyjskim. We wszystkich tych systemach niezbędnym jest otrzymanie odpowiedniej inicjacji (po tybetańsku: wang), bezpośredniego ustnego przekazu (po tybetańsku: lung), wyjaśnień (po tybetańsku: tri) dla osobistej indywidualnej praktyki od autentycznego duchowego nauczyciela (po tybetańsku: lama) oraz oddanie i otwartość do jego linii przekazu tantr. Indywidualna praktyka wyróżnia się od innych odmian buddyzmu niezwiązanych z wadżrajaną bogatą różnorodnością stosowanych technik, ćwiczeń jogicznych i rytuałów w harmonii z ciałem, mową i umysłem, spośród których można przytoczyć wizualizacje na jidamem na podstawie wielobarwnych malowideł (tzw. thanek) i dwuwymiarowych schematów (tzw. mandal), przy wykonywaniu dłońmi gestów (tzw. mudr), trzymając rytualne przedmioty takie jak wadżra, dzwonek i damaru oraz recytując stosowne rytualne formuły (tzw. mantry). Więcej czytaj w artykułach wadżrajana, tantry Jogi Najwyższej, mahamudra, dzogczen.

W praktyce tantr przestrzega się buddyjskich ślubowań (sanskryt: samaya) bodhisattwy i nakazów tzw. "indywidualnego wyzwolenia" (tj. wyrzeczenia się czynów związanych z tworzeniem splamień umysłu i z przyczyn cierpienia dukkha poprzez przestrzeganie pięciu podstawowych nakazów osób świeckich Vinai, powstrzymanie się od dziesięciu niewłaściwych czynów i nie poleganie na tzw. ośmiu światowych (doczesnych) troskach (o materialny dobrobyt lub jego brak, uznany społeczny status bądź pogardę, o wyrazy społecznego uznania bądź nagany, posiadanie przyjemności zmysłów bądź ich nieposiadanie). W praktyce tantr bardziej zaawansowanych, tj. tantr jogi i tantr jogi najwyższej, dochodzą jeszcze ślubowania i nakazy tantryczne. Wszystkie te ślubowania odnoszą się od kodeksów postępowania tzw. "trzech pojazdów" buddyzmu tybetańskiego, tj. hinajany, mahajany i wadżrajany i związane są z Czwartą Szlachetną Prawdą o Ścieżce Prowadzącej do Ustania Cierpienia. W celu rozwinięcia postaw indywidualnego wyzwolenia, bodhisattwy i tantrycznych związanych z owymi ślubowaniami zwykle przed praktyką tantr otrzymuje się od mistrza/mistrzyni tantr praktyki wstępne nyndro bądź praktykę lamrim, np. tak jak jest to opisane w artykule o praktykach mahamudy.